Sinematik Portreler – Öteki Sinema

Boyalar Kuruduğunda: Drew Struzan – Sinemanın Son Ressamı

Murat Tolga Şen — Wed, 15 Oct 2025 16:16:59 +0000

Sinema afişi, filmin vizyona girmeden önce kurduğu ilk cümlenin ta kendisi; fragmandan da önce zihne kazınan bir imge, hatta bazen filmin kendisinden uzun yaşayan bir hafıza tekniği.

Bu cümlenin gramerini, yirminci yüzyılın son çeyreğinde yeniden yazan isim Drew Struzan oldu; ticari sinemanın yalın pazarlama refleksini, klasik portre geleneğinin ışık ve yüzey bilgisiyle birleştiren bu ressam, afişi reklâm olmaktan çıkarıp ikonografiye dönüştürdü, dahası stüdyo sinemasının endüstriyel ritminde kişisel bir imza atmanın mümkün olduğunu kanıtladı.

13 Ekim 2025’te 78 yaşında aramızdan ayrıldığında ardında Star Wars’tan Indiana Jones’a, Back to the Future’dan The Thing’e uzanan ve popüler kültürü belirleyen bir görüntü atlası bıraktı; haber bültenleri ölüm tarihini yazmakla yetinmedi, bir dönemin kapanışını not düştü.

Başlangıçta plak kapaklarıyla edinilmiş bir mesleki çeviklik vardı; Beach Boys’tan Alice Cooper’a uzanan görsel görevler, müzik endüstrisinin dramatik vurgusunu ve sahne ışığını resim düzlemine taşıma alışkanlığı kazandırdı. Sinemaya geçişiyle birlikte Struzan, yıldız mitolojisini stüdyo portreciliğinin kusursuzluğu ile bir tür “hikâye öncesi duygu bildirimi”ne dönüştürdü; George Lucas ve Steven Spielberg ekseninde kurduğu birliktelikler, Lucasfilm ve Amblin’ın kurumsal estetiğine bizzat renk, doku ve ritim verdi, Harry Potter ve Blade Runner gibi farklı tonlardaki evrenlere bile aynı ısıyı taşıdı. Bu birliktelikler tesadüf değildi; 1978 tarihli Star Wars yeniden gösterim afişiyle gelen sıçrama, 80’ler boyunca gişe sinemasının hafızasına resmen mühür vurdu.

Teknik cephesinde sonuç kadar süreç de öğreticiydi; hava tabancasıyla katmanlanan akrilik boyayı taşıyıcı karton üzerinde inşa ederken, renkli kalemle eklediği mikro dokularla hem teni hem kumaşı hem metal yüzeyleri yaşayan bir organizmaya çevirdi, bu sayede fotoğrafla yarışan bir gerçekçilik yerine “resme özgü” bir ikna gücü üretti. Katmanlı ışık duygusu, spot ışığını modelleyen teatral bir anlayışla birleşti; poster, yıldızları sırayla sahneye alan, hiyerarşik ama akışkan bir kompozisyona dönüştü. Teknik tarifin kaba özeti budur; “karton zemin üzerine airbrush tekniğiyle akrilik boya” formülü ile “kuru boya” dokularının bileşimi, Struzan görgüsünün iskeletini oluşturur.

Bu yaklaşım, tek tek filmlerin pazarlama kampanyalarından daha fazlasını sağladı; Star Wars üçlemesinin farklı dönem afişlerinde ya da Indiana Jones serisinin varyantlarında görüldüğü gibi, afişler diziler arasında estetik bir süreklilik yarattı, bir tür “evren duygusu”nu başlı başına resimle taşıdı, Back to the Future üçlemesinde zaman fikrini eğik perspektif ve saat ikonografisiyle resme gömen Struzan, The Thing’de negatif uzam ve soğuk beyaz ışıkla tehdit duygusunu yüz göstermeden kurdu, The Shawshank Redemption’da ise yüz ifadesi ve sıcak sepya ile umudu bir portreye sığdırdı. Bugün hâlâ “o film” denince akla gelen görselin bir fotoğraf kadrajı değil, Struzan’ın resmettiği kompozisyon olması tesadüf sayılmaz.

Dijitalleşmenin posterior dünyası, foto-manipülasyon ve stok görsel ekonomisiyle sinema afişini homojenleştirdi; on yıllardır yerleşen “yüze yapışan mavi-turuncu grada” ya da arka arkaya dizilmiş baş-kompozisyonlara bakınca, el-işçiliğinin bir duygu enstrümanı olarak nasıl kaybolduğunu görmek zor değil. Struzan, 2008’de resmî olarak emekliye ayrıldığını duyurduktan sonra bile seçili işler için geri döndüğünde oluşan yankı, özlenen şeyin tek tek filmler değil, bu filmlerin “tarz” üzerinden kurduğu duygudaşlık olduğunu hatırlatıyordu; The Force Awakens için yaptığı afiş, bir jenerasyonun kaybettiğini sandığı sıcaklık ve macera hissini tek bakışta çağırdı. Bu geri dönüşler, yalnızca nostaljik bir jest değildi; resmin, markanın ötesine geçen sinema duygusunu hâlâ taşıyabildiğinin kanıtıydı.

Struzan külliyatını sistematik biçimde belgeleyen “The Art of Drew Struzan” albümü ile 2013 tarihli “Drew: The Man Behind the Poster” belgeseli, üretimin arkasındaki zanaat ritüellerini ve tasarım kararlarını ortaya dökerken, bir yandan da stüdyo baskıları, teslim tarihleri ve yıldız temsili gibi yapısal meseleleri soğukkanlı bir dille tartışmaya açtı; afişin yalnızca güzel bir resim değil, aynı zamanda stratejik bir anlatı aracı olduğunu, “hangi yüz nerede durur, hangi bakış nereye yönelir” sorularının bilet kesimine doğrudan etki ettiğini gösterdi. Bu belgeler, akademik çalışma için sağlam birincil kaynak işlevi görüyor; tekniğin nasıl bir yönetmen okumasına dönüştüğünü, bir film dilinin poster diline nasıl tercüme edildiğini adım adım izleyebiliyorsun.

Endüstri tarihi açısından bir çakışma daha var; İtalyan afiş ustası Renato Casaro’nun 30 Eylül 2025’te aramızdan ayrılışı, Struzan’ın vefatıyla neredeyse art arda geldi ve resmedilmiş afiş çağının iki dev sütununu birkaç hafta içinde kaybettiğimizi gösterdi. Bu yakınlık, “elle yapılan afiş”in yalnızca nostaljik bir kalıntı değil, Avrupa ve Hollywood çizgilerinin birbirini beslediği bir ortak dil olduğunu, bugün eksikliğini hissettiğimiz özgünlük duygusunun da bu dilden beslendiğini hatırlatıyor.

Bugünün pazarlama departmanları için çıkarım net; Struzan’ın yöntemi, geçmişe dönük bir romantizm değil, çağdaş markalama mantığında eksik kalan “duygusal özgüllük”ün reçetesi. Afişi tekrar bir tasarım problemi olarak değil, bir hikâye problemi olarak kurduğun anda yüzlerin yer değiştirmesiyle bile anlatının ağırlık merkezini oynatabileceğini anlıyorsun; Struzan bunu yaparken yıldızın ölçeğini, ikinci karakterlerin bakış istikametini ve aksiyonun vektörel yönünü matematiksel bir dengeyle kurdu, izleyicinin gözünün posterde izleyeceği rotayı bir mizansen gibi planladı, filmin üslubunu tek bir çerçevede duyulur kıldı. Bu yaklaşım, franchise ekonomisinin tekrar tuzağına düşen bugünkü afiş kültürüne, “aynı olanı farklı göstermek” değil, “farklı olanı tek bakışta tanınır kılmak” dersi veriyor.

Mirasın özeti şu cümlede gizli duruyor: Struzan, stüdyonun ticari hedefleriyle ressamın ifade özgürlüğünü gerçek bir sentezde buluşturdu, resimsel tekniği yalnızca işçilik gösterisine değil, hafızaya kazınan anlatı tasarımına dönüştürdü, filmlerden bağımsız bir ikonografik değer üretti ve bu sayede sinema tarihini yalnızca perdeye değil duvara da yazdı. Ölüm haberleri elbette biyografik ayrıntıları, hastalık notlarını ve yakınların paylaştığı taziyeleri içeriyor; esas kayıt, bu afişlerin hâlâ zihinlerimizde ilk sahne gibi belirmesi ve sinema denen büyük kolektif rüyayı, beyaz bir kâğıt üzerinde yeniden başlatabilmesi.

MTŞ

Afişlerin Büyücüsü: Renato Casaro

Murat Tolga Şen — Wed, 01 Oct 2025 06:31:57 +0000

Filmleri sevdiğim kadar, belki de daha çok, iyi yapılmış film afişlerini severim. İlk yazılarımdan biri olan “Afişin Önündeki Çocuk” bu durumu anlatır. Eskiden bu sanatın ardında müthiş isimler vardı. O filmleri hala güçlü bir şekilde hatırlamamızın bir sebebi de onlar.

Renato Casaro bu isimlerin arasında beni en çok etkileyendi. Onu dün, 90 yaşındayken kaybettik ama kült sanatı film afişlerinde ve hafızalarımızda yaşamaya devam edecek.

Sinema afişi dediğimiz şey aslında bir yanılsamadır. Birkaç fırça darbesiyle filmin vaadini, karakterlerin tutkusunu, hikâyenin şiddetini veya şefkatini önden hissettiren büyülü bir kapı… İşte bu kapıları en ihtişamlı şekilde boyayanlardan biri Renato Casaro’ydu.

Bugün artık dijital foto-montaj posterler çağındayız. Photoshop’un steril parlaklığında her şey birbirine benziyor. Casaro’nun çizgilerindeki kahramanlık, korku, erotizm ya da merak, seyircinin zihninde kök salmış durumda. Bu yüzden Casaro’yu kaybetmek, biraz da çocukluğumuzun, gençliğimizin, sinema salonu kuyruklarında heyecanla bakıp büyülendiğimiz o dünyaların kaybı gibi.

Renato Casaro, 1935’te İtalya’nın Treviso kentinde doğdu. Küçük yaşlardan itibaren resimle iç içeydi. Onun için kâğıt, sadece karalamalar değil, hayal dünyasının kapısıydı. Özellikle sinema salonlarının duvarlarını süsleyen dev afişler küçük Renato’nun zihninde büyülü bir etki bıraktı. Daha çocukken sinema ve resim arasındaki bağın peşine düştü.

Okul yıllarında çizim yeteneğiyle dikkat çekti. Henüz ergenlik çağında, yerel sinemalarda gösterilen filmler için afişler tasarlamaya başlamıştı. Bu amatör ama tutkulu uğraş, kısa sürede onun mesleki rotasını belirleyecekti.

1950’lerde Casaro, kariyerinin dönüm noktası olan Roma’ya gitti. O yıllarda Cinecittà stüdyoları Avrupa’nın Hollywood’u gibiydi; Fellini’den Sergio Leone’ye, Hollywood yapımlarından tarihi epiklere kadar sayısız film burada çekiliyordu.

Casaro, burada büyük afiş ustalarıyla tanıştı, teknik öğrendi ve hızla kendi üslubunu geliştirdi. 1960’lardan itibaren, İtalyan sinemasının yükselişiyle birlikte ismi duyulmaya başladı. Spagetti westernlerden macera filmlerine kadar birçok yapımın posterine imza attı.

Casaro’nun yeteneği kısa sürede Avrupa sınırlarını aştı. Hollywood yapımcıları onun fırçasına hayran kaldılar. 1970’lerden 90’lara kadar birçok büyük yapım için afiş hazırladı. Casaro yalnız değildi. Onunla aynı dönemde Bob Peak, Drew Struzan, John Alvin, Richard Amsel gibi başka devler de sinema afişini bir reklam nesnesi olmaktan çıkarıp başlı başına bir sanat formuna dönüştürdüler. Bu illüstrasyonlar sadece filmleri tanıtmadı; VHS kaset raflarımızda, dergi sayfalarında ve hatta yatak odası duvarlarımızda kimliğimizin bir parçasına dönüştü.

Casaro ise bu isimler arasında farklı bir noktadaydı: Avrupa sinemasıyla Hollywood’u aynı paletin üzerinde buluşturabilen nadir ustalardan biriydi. Leone’nin spagetti westernlerinden Bertolucci’nin görkemli fresklerine, Hollywood’un fantastik ve tarihi destanlarına kadar her türde çalıştı.

Casaro için bir afiş, izleyicinin salona girmeden önce gördüğü ilk büyüydü. Bu yüzden resimlerinde yalnızca oyuncuların yüzleri değil; destansı gökyüzleri, mitolojik ışıklar, dramatik gölgeler vardı.

Casaro, 1990’lardan itibaren afiş illüstrasyonunun yerini dijital posterlerin almaya başlamasıyla birlikte ticari işlerden yavaş yavaş çekildi. Ancak sanat üretmeye hiç ara vermedi. Resim yapmayı, özel sergiler açmayı ve koleksiyonerlere özel baskılar hazırlamayı sürdürdü.

2010’lu yıllarda İtalya ve Almanya’da büyük retrospektif sergiler düzenlendi. Onun eserleri yalnızca sinema tutkunları değil, sanat tarihçileri ve koleksiyonerler için de kıymetli hale geldi ve 1 Ekim 2025’te, 90 yaşında hayata veda ettiğinde, geride yüzlerce unutulmaz afiş bıraktı.

Renato Casaro, yalnızca bir afiş sanatçısı değil, sinemanın hafızasını çizen bir ressamdı. Onun fırçası, filmlerden daha uzun ömürlü oldu; çünkü Casaro’nun posteri, filmi izlememiş olsak bile zihnimizde yaşamaya devam etti.

Onu kaybettik ama afişleri hâlâ yaşıyor: Eski bir video kasetin kapağında, bir sinema dergisinin sararmış sayfalarında, ve en çok da hafızamızın en parlak köşelerinde. Afişleri hâlâ bize şunu söylüyor: “Bir zamanlar sinema, fırçayla düşlenen bir rüyaydı…”

MTŞ

Gidenlerin Ardından: Shelley Duvall (1949-2024)

Ertan Tunc — Mon, 15 Jul 2024 19:04:50 +0000

Beyaz perdenin gördüğü en sinematografik çehrelerden birini, bir döneme damgasını vuran büyük bir aktrisi, Shelley Duvall’ı kaybettik. Duvall’ın sezgilerine dayalı doğal bir oyun tekniği vardı ve kimi oynarsa oynasın, rolüne büyük bir zarafet ve karizma katmayı beceriyordu. Üstelik, karşısındakinin oyun gücünü artıran bir tarzı vardı. Sinema tarihinde Duvall’ın 1970-1981 arasındaki 11 yıllık dönemde peş peşe oynadığı filmler (Brewster McCloud, McCabe & Mrs. Miller, Thieves Like Us, Nashville, Buffalo Bill and the Indians or Sitting Bull’s History Lesson, Annie Hall, 3 Women, The Shining, Popeye, Time Bandits) kadar iyi bir seri yakalayabilmiş çok az aktris vardır, iki elin parmaklarını geçer mi, emin değilim.

Sanırım ben Shelley Duvall’ı ilk kez TRT’de yayınlanan bir masal programından hatırlıyorum. Küçükken ürkütücü hikâyeler içeren bu programa bayılırdım (Grimm Kardeşler’den uyarlanan “Korkuyu Arayan Çocuk” masalından çok etkilendiğimi hatırlıyorum) ve bu masalların bazılarının sunuculuğunu Duvall yapardı. Yüzü sıra dışı bir imge olarak belleğime çakılmıştı ama kim olduğunu bilmiyordum tabii. Yıllar sonra Vincent Price’ı araştırırken o programdaki Korkuyu Arayan Çocuk masalını onun seslendirdiğini öğrenmiştim, daha sonra onun sesiyle izlemek de nasip oldu. Bu sefer Shelley Duvall’ı Stanley Kubrick’in Cinnet (The Shining, 1980) ve Robert Altman’ın Temel Reis (Popeye, 1980) filmlerinden tanıyor ve seviyordum.

Roger Corman’ın Ardından (1926-2024)

Ertan Tunc — Mon, 08 Jul 2024 07:10:24 +0000

Bundan sadece birkaç ay önce 85 yaşındaki Francis Ford Coppola, kişisel servetinden 120 milyon dolar harcayıp 30 yıllık bir hayalini gerçekleştirdiği son filmi Megalopolis için özel bir gösterim yaptı. Bu gösterime ünlü yapımcıların ve dağıtımcıların yanı sıra yakın dostlarını ve çevresini davet etti. Bu davetlilerin arasında çok ilginç bir isim vardı. Francis Ford Coppola’nın ustam ve dostum dediği 98 yaşındaki Roger Corman.

Roger Corman, Coppola başta olmak üzere, Jonathan Demme, Ron Howard, James Cameron, Joe Dante, Martin Scorsese, Peter Bogdanovich, Robert Towne ve John Sayles gibi birbirinden ünlü yönetmen ve senaristlerin, Jack Nicholson, Robert De Niro, Charles Bronson, Sylvester Stallone, Talia Shire, Diane Ladd, William Shatner ve Sandra Bullock gibi dünyaca ünlü oyuncuların kariyerinin önünü açan, elliyi aşkın film yönetmiş, 400’ü aşkın filmin yapımcılığını yapmış çok önemli ve etkili bir sinemacıdır. Mayıs ayında kaybettiğimiz Roger Corman’ın sinemaya en büyük katkılarından biri, birçok gencin kariyerine verdiği olağanüstü destek olmuştur, bildiğim kadarıyla 1950 sonrasında bu kadar çok sektör emekçisinin önünü açan dünyada başka bir yapımcı, yönetmen yok. Onlarca star onun tedrisatından geçti ve ölene dek ona vefalı davrandı.

Bir Devin Ardından: Donald Sutherland (1934-2024)

Ertan Tunc — Tue, 25 Jun 2024 09:33:11 +0000

Sanırım Donald Sutherland’i ilk kez Sylvester Stallone’nin Hürkan (Lock Up, 1989) filminde izledim, 90’ların başı olmalı. Hürkan’ın video kasetini kiralayıp defalarca seyretmiştim, Sutherland o filmde psikopat cezaevi müdürü Drumgoole’u oynuyordu. Zamanla sayısız örneğini başarıyla sunduğunu öğreneceğim gaddar, insafsız adam rollerinden biriydi. Donald Sutherland bu tip karakterleri özel dikim bir kıyafet gibi üstüne geçirmekte hiçbir sıkıntı çekmiyordu, rolüyle bütünleştiğini hissediyordunuz. Sinemada seyrettiğim ilk filmi Uzay Kovboyları (Space Cowboys, 2000) olmalı. Sonraları sinema tarihinin klasiklerini toplayıp seyretmeye başladığımda birdenbire çok sık karşıma çıkan bir isim olmaya başladı.

En özgün savaş filmlerinden, gişe canavarı 12 Kahraman Haydut (The Dirty Dozen, 1967), Robert Altman’ın hınzır komedisi Cephede Eğlence (MASH, 1970), Clint Eastwood’lu Çılgın Savaşçılar (Kelly’s Heroes, 1970), savaş-karşıtı filmlerin en iyi ve en yaratıcı örneklerinden Johnny Got His Gun (1971), Jane Fonda ile karşılıklı döktürdükleri neo-noir Klute (Fahişe, 1971), evlat acısını kalbimize kazıdığı Karanlığın Gölgesi (Don’t Look Now, 1973), John Schlesinger’in şaşırtıcı çalışması Çekirgenin Günü (The Day of the Locust, 1975), Bernardo Bertolucci’nin eşsiz filmi 1900 (Novecento, 1976), dev kadrolu savaş klasiği Kartal Kondu (The Eagle Has Landed, 1976), Fellini’nin plastik rüyalara hapsettiği Kazanova’sı (Il Casanova di Federico Fellini, 1976), Sean Connery’li Büyük Tren Soygunu (The First Great Train Robbery, 1978), tüyler ürpertici uzaylı istilası filmi Invasion of the Body Snatchers (1978), John Landis deliliği Çılgınlar Okulu (National Lampoon’s Animal House, 1978) ve en iyi yas filmlerinden, bol Oscar’lı Ordinary People (Sıradan İnsanlar, 1980). Sıkıntılı başlayan ama 1967’den itibaren gümbür gümbür ilerleyen ve son yıllarında bile önemli rollerde, hatta başrollerde gördüğümüz inanılmaz bir kariyer.

Murat Soydan’ın Ardından (1937-2024)

Ertan Tunc — Wed, 12 Jun 2024 12:10:15 +0000

Kolsuz Kahraman’ın Tay Camako’su, Adalı Kız’ın Yabani’si, Siyah Gelinlik’in Hakan’ı, Saadet Güneşi’nin Dr. Faruk’u, Altın Tabancalı Ajan’ın Murat’ı, Sevmek ve Ölmek Zamanı’nın Kudret’i aktör Murat Soydan’ı kaybettik. Sinemamızın en güler yüzlü, en yakışıklı ve en çalışkan jönlerinden biriydi. Akranlarının sinemadan yavaş yavaş elini ayağını çektiği 1980’li ve 90’lı yıllarda onlarca filmde oynadı, en sevdiğim aktörlerden biri değildi ama en saygı duyduklarım arasındaydı. Sürekli çalışan, üreten, örnek bir sanatçıydı.

David Bordwell’in Ardından (1947-2024)

Ertan Tunc — Fri, 08 Mar 2024 00:10:37 +0000

Gerçek hayatta hiç tanışmamış, karşılaşmamış ve derslerine girmemiş olsam da kendisini “öğretmenim” olarak kabul ettiğim bazı isimler var. Eserleri bende derin izler bırakan, yazdıklarından çok şey öğrendiğim, bana çeşitli perspektifler kazandırmış yazarlar, mesela Umberto Eco. Sinema yazınında da eserleriyle önümde yeni pencereler açmış olan böyle birkaç isim var: Alain Silver, James Ursini, Annette Insdorf, Eddie Muller, Roger Ebert, Barry Gifford, Raymond Durgnat, Pauline Kael ilk aklıma gelenler… Bu isimlerden biri de David Bordwell. Maalesef birkaç gün önce bu kıymetli hocamızı kaybettik.

Ed Begley (1901-1970)

Ertan Tunc — Wed, 07 Feb 2024 19:13:04 +0000

Ed Begley bir dönem sahne, sinema, radyo ve televizyonda fırtına gibi esen önemli bir aktör; üstelik hem Oscar hem de Tony ödüllü, buna rağmen ne Quinlan’ın Film Yıldızları kitabında ne David Thomson’ın The New Biographical Dictionary of Film’inde ne de David Shipman’ın Büyük Film Yıldızları adlı o kapsamlı çalışmasında adı geçmez. Çok üzücü. Tabii bizim işimiz ağlamak değil, bu isimleri tekrar gün yüzüne çıkarmak. Ne diyordu bir Afrika atasözünde? “Aslanlar kendi tarihçilerine kavuşana kadar kitaplar avcıyı övmeye devam edecektir.” O kadar!

Gidenlerin Ardından: Norman Jewison (1926-2024)

Ertan Tunc — Thu, 01 Feb 2024 09:55:11 +0000

Önemli bir yönetmen ve yapımcı olan Norman Jewison 20 Ocak’ta hayatını kaybetti, ben de çok sevdiğim bazı filmleri yönetmiş olan bu değerli sanatçının ardından kapsamlı ve özgün bir veda yazısı (obituary) kaleme almak istedim. Bu yazıda onu tanıtıp, niçin öncü bir politik figür olarak değerlendirilmesi gerektiğinin altını çizeceğim ve birbirinden güzel filmlerinden minik bir seçki sunacağım.

Norman Frederick Jewison 1926 yılında Kanada, Toronto’da dünyaya geldi. Evlerine sadece beş dakika yürüme mesafesinde bulunan Kew Plajı’nın girişinde “YAHUDİLER, ZENCİLER VE KÖPEKLER GİREMEZ” yazılı bir tabela asılıydı. Küçük Norman’ın soyadında “Yahudi” sözcüğü (“Jew”) vardı ve otobiyografisinde anlattığına göre, ara sıra okulda Yahudi olduğu için zorbalığa maruz kalıp dayak yiyordu. İşin ilginci, Norman’ın ailesi Yahudi değil, Methodist’ti (Protestan) ve Bellefair United Kilise’sine gidiyordu. Hâliyle Norman da Yahudi değildi, Hristiyandı. Ancak küçük Norman uğradığı kötü muameleleri ve o aşağılık tabelayı asla unutmadı, ileride sineması Kew Plajı’na giremeyen insanların hak arayışlarıyla zenginleşecek ve her zaman bir köpeksever olarak kalacaktı.

Martin Balsam (1919-1996)

Ertan Tunc — Mon, 15 Jan 2024 11:18:48 +0000

4 Kasım 1919’da New York City, Bronx’ta dünyaya gelen Martin Henry Balsam sinemaseverlerin görse hemen tanıyacağı ama adını hatırlamakta güçlük çekeceği aktörlerden. Onu bilmiyor olmanız imkânsız, çünkü Alfred Hitchcock’un o muhteşem Sapık (Psycho, 1960) filminde bıçaklandıktan sonra merdivenlerden düşen ve yerde göğsüne atılan hunharca darbelerle öldürülen Dedektif Milton Arbogast, Balsam’ın ta kendisidir. Ama dediğim gibi, Martin Balsam’ın adını ilk görüşte hatırlamanız güç. Tabii bunda Balsam’ın kendini hiçbir zaman ön plana çıkarmak istemeyişinin payı büyük.

Gidenlerin Ardından: Tom Wilkinson (1948-2023)

Ertan Tunc — Thu, 04 Jan 2024 18:17:38 +0000

Sanırım ben Tom Wilkinson’ı ilk kez, şaşırtıcı bir kadroya sahip olan Smilla’s Sense of Snow (Smilla ve Karlar, 1997) filminde izledim, kısa bir rolü vardı. Bir gazete, filmin VCD’sini vermişti diye hatırlıyorum. Sonra Michael Douglas’ın o heyecan dolu aslan avı macerası The Ghost and the Darkness (Hayalet ve Karanlık, 1996) ile Jackie Chan ve Chris Tucker’ın o keyifli komedisi Rush Hour’da (Bitirim İkili, 1998) seyretmiş olmalıyım.

Yılmaz Atadeniz’in Anısına Saygıyla (1932-2023)

S. Özgür Ilgın — Thu, 14 Dec 2023 18:06:04 +0000

Cumhuriyet dönemi Türk sinemasının temellerini Muhsin Ertuğrul gibi tiyatro kökenli yönetmenler ve oyuncular atmıştı. Çünkü göreceli olarak yeni sayılabilecek bir sanat disiplini olarak sinemanın kendine en benzer disiplin olan tiyatrodan kopya çekmesi kadar doğal bir şey yoktu. İkinci kuşak ise ilk kuşağın deneyimlerinden oldukça fazla bir şekilde faydalanmış olsa da salt sinema disiplini içinden gelen daha genç yönetmenlerden oluşmaktaydı. Bu yönetmenlerden bir tanesi Orhan Atadeniz’di.

İyi bir kurgucu olan Orhan Atadeniz sinemanın mutfağını bilen biriydi. Kardeşi Remzi Yılmaz Atadeniz’i Erman Film’de çalışmaya teşvik ederek bir anlamda onun ilk öğretmeni olacaktı. Sinema sevgisi çocukluktan gelen Orhan Atadeniz mahalleliye evin bodrum katında film gösterimleri yaparak bir anlamda amatör olarak sektöre atılmış birisiydi. Yılmaz Atadeniz’in anlatımına göre bu gösterimlerden birinde ev yanma tehlikesi atlatmıştı. Orhan Atadeniz 1952 yılında Tarzan İstanbul’da isimli filmi çekerek bir elin parmakları kadar bile olmayan yerli fantastik film envanterine hiç de azımsanmayacak bir katkıda bulanacaktı. Bu filmin bir başka özelliği ise filminde kurgucu olarak Yılmaz Atadeniz’in isminin geçmesi idi. Montaj işini Yılmaz Atadeniz yapmasa da ağabeyi Orhan onu sinema ile daha çok kaynaştırmak için ismini jeneriğe montajcı olarak yazdırmıştı. Yılmaz başta kurgu ve ses olmak üzere sinemanın mutfağında yetişmeye başlarken ağabeyi Orhan, aktris Necef Uğurlu(*) ile evlilik hazırlıklarına başlamıştı. Derken 1953 yılında Orhan Atadeniz evde hava gazından zehirlenerek hayata veda edecekti.

Gidenlerin Ardından: Henry Silva (1926-2022)

Ertan Tunc — Sat, 25 Feb 2023 09:20:40 +0000

2022’nin Eylül ayında, sinema sektörü, yetiştirdiği en kendine has kötü-adamlardan (villain) birini, sayısız filme âdeta onu var eden ruhu üfleyen Henry Silva’yı kaybetti, maalesef ardından doğru düzgün bir şey yazan olmadı. Unutulmak… Hepimizi bekleyen o meşum kader. 2017’deki Tomas Milian yazımda Almost Human (Kanunsuzlar Şehri, 1974) filminden bahsederken “Onu tarihin tozlu raflarından çekip çıkarmanın vakti geldi de geçiyor” diyerek bir Henry Silva yazısı sözü vermiştim, maalesef Silva yaşarken bunu başaramadım ama şimdi o sözümü yerine getiriyorum. Hadi başlayalım…

Güle Güle Kara Cellat

S. Özgür Ilgın — Sat, 05 Feb 2022 09:30:09 +0000

B-filmlere olan merakım ilk gençliğimde başladı. Düşük bütçeli avantür, fantastik ve tarihi filmlere olan ilgim, gırgır ve şamata amaçlı, “gülelim, eğlenelim” tadında bir ilgiydi. Daha sonra sevgiye dönüştü.

Herkes gibi benim de ilk duyduğum isim Çetin İnanç idi. İnanç’ın filmlerini izleyip onun hakkında bir şeyler öğrendikçe, aşağı yukarı onunla aynı tarz filmler çekmiş olan Yılmaz Atadeniz’i keşfettim. İnanç’ın ustası olan Atadeniz’in ondan farkı ise filmlerinin ciddiyeti idi. Normalde yaptığınız iş ucuzsa, buna rağmen siz işinizi ciddiye alma eğiliminde iseniz sonuç komik duruma düşmeniz olacaktır. Gel gör ki Atadeniz, en parlak dönemi olan 1967-1974 yılları arasında çektiği çoğu filmde bu ciddiyet hissini izleyiciye geçirmeyi başaran bir yönetmendi. Bu ciddiyet sayesinde çoğu B-film yönetmeninden daha fazla “olmuşluk” hissi verebiliyordu. Bunda en önemli faktör, onun usta kurguculuğu ve film ekibindeki kişilerin sahip olduğu farklı eğilimleri filmlerine ortak edebilme konusundaki başarısıydı. Örneğin Çetin İnanç fantastiğe meyilli ama savruk bir sinemacı iken Melih Gülgen avantüre dönük bir yönetmendi. Ekibin en önemli üyesi olan 3 Şubat’ta kaybettiğimiz İrfan Atasoy ise avantürcü olmakla beraber Yılmaz Güney’i andıran bir şekilde siyasi görüşlerini filmlerine yansıtabilen biriydi ve dönemin gözde dövüşçü jönlerindendi.

Gidenlerin Ardından: Peter Bogdanovich

Ertan Tunc — Tue, 25 Jan 2022 16:51:25 +0000

6 Ocak 2022’de Amerikan sinemasının en üretken isimlerinden birisi olan gazeteci, sinema yazarı, senarist, aktör ve yönetmen Peter Bogdanovich’i kaybettik. Annesi ile ressam ve piyanist olan babası Nazi zulmünden kaçıp ABD’ye sığınan bir çiftti (hatta annesi ABD’ye gelirken Peter’a hamileydi). 1939 yılında New York’ta doğan Peter Bogdanovich’in aslında bir de ağabeyi vardı ama 1,5 yaşındayken yaşanan feci bir kaza sonucu hayatını kaybetmişti. Bu korkunç olayı atlatamayan annesi, oğlu Peter’a çok düşkündü. Uzmanlar, Nazizm yükselişi işgalci bir hüviyet kazanır kazanmaz refah içinde bir yaşamı bırakıp gurbette yoksul bir hayat sürmeyi göze almalarını oğlunu kaybetme korkusuna bağlarlar.