Salim Olcay – Öteki Sinema

İblis’in Sermayesi: The Corporation (2003)

Salim Olcay — Sun, 03 Nov 2024 11:19:58 +0000

Joel Bakan’ın aynı isimli kitabından uyarlanan The Corporation, şirket kavramının ne anlama geldiğini, nasıl icat edildiğini, nasıl büyütüldüğünü ve günümüzde neye tekabül ettiğini anlatan kıymetli bir belgesel. “150 yıl önce şirketler görece önemsizdi oysa günümüzün hâkim kurumudur” diyen ve “şirketin doğasını, gelişimini ve olası geleceğini” inceleyen belgesel, kitlelerin büyük bir yanılsamayla, insanlık tarihi kadar eski olduğunu düşündüğü şirketlerle ilgili en önemli soruyu sorarak başlıyor. “Önceleri dar bir yasallık verilmesine karşın bugünün şirketlerinin yaşamlarımız üstünde bu denli olağanüstü güç ve etkinlik kazanmasına izin veren nedir?”

“ABD’nin ilk yıllarında devletçe imtiyaz verilmiş çok az şirket vardı. Onların da sermayeleri, ne yapacakları, ne kadar çalışacakları ve ne kadar ücret alacakları imtiyazlarında yazılıydı. Onun dışında başka bir şey yapmazlardı. Başka bir şirkete sahip değillerdi ve olamazlardı. Hissedarları sorumlu tutulabilirdi.” (filmden)

Hem yasada hem de kültürde kamu yararına hizmet etmek için kurulmuş olmalarına karşın bir süre sonra şirketlerin bu yükümlülükten kurtulduğunu ve “kimin zararına olursa olsun mümkün olduğunca çok kâr yutmaya çalışan bir canavara” dönüştüğünü iddia eden belgesel, şirketin “yapay bir varlık” olduğunun unutulduğunu ifade ediyor.

Cehennemin Dibi: The Cove (2009)

Salim Olcay — Wed, 16 Oct 2024 09:02:34 +0000

Louie Psihoyos’un yönettiği The Cove, Uluslararası Balina Komisyonu (IWC) tarafından yasaklanmış olmasına karşın yunus ve balina avcılığına izin veren hatta bunu teşvik eden ancak inkâr eden Japon hükümetinin sebep olduğu katliamı gözler önüne seren bir belgesel. Yönetmen, katliamın odak noktası olan Taiji kasabasında bir balina müzesi bulunduğunu, neler olup bittiğini bilmeyenler için yunusları ve balinaları seven bir yer olarak görülebileceğini, ancak yaşananların “alacakaranlık kuşağı” kadar korkunç olduğunu söyler.

Ülkemizde de gösterilen Flipper (1964) isimli dizide rol alan Richard O’Barry, Flipper rolünü oynayan Cathy isimli yunusun ölümüne tanık olmasının ardından esaret altındaki yunusları kurtarmaya kendini adamaya karar vermiştir. “İsteseydim, Karayip Adaları’nda kendime ait bir havuz işletip bu adamlar gibi senede 2-3 milyon dolar kazabilirdim” diyen O’Barry, bu anı şöyle anlatır.

“Cathy, büyük stres altındaydı. Bunu hissedebiliyordum. Görebiliyordum. Ve kollarımda intihar ederek öldü. Yunuslar ve diğer balina türleri, bizler gibi istem dışı nefes alan canlılar değiller. Aldıkları her nefes, bilinçli bir hareketin sonucudur. Ve eğer hayat katlanılmaz hâle gelmişse, bir sonraki nefesi almayarak buna bir son verebilirler. Bu yüzden intihar kelimesini kullanabiliyorum. O da böyle yaptı. Kollarıma doğru yüzdü, gözlerimin içine baktı, derin bir nefes aldı ve başka almadı. Havuzun dibine doğru battı ve öylece kaldı.” (filmden)

1 Al 3 Öde: The True Cost (2015)

Salim Olcay — Fri, 04 Oct 2024 17:40:53 +0000

Andrew Morgan’ın The True Cost isimli belgeseli, “Bu bir giyim hikâyesi” sözleriyle başlıyor ve “izleyecekleriniz açgözlülük, korku, güç ve yoksulluk hikâyesi” diyerek devam ediyor. “Basit bir giysi” konusunun yoksulluk, korku, açgözlülük gibi kavramlarla aynı anda anılması, ilk anda seyirciye tuhaf gelebilecek olsa da, herhangi bir kapitalist endüstri yağma, talan ve sömürü olmaksızın kurulamayacağından hiç de şaşırtıcı görülmemelidir. İzlediğim en iyi belgesellerden biri olan ve “Öğrendiklerimiz moda konusundaki düşünme şeklimizi değiştirdi, umarım sizin üzerinizde de aynı etkiyi yapar” diyen filmin bu temennisini yinelemek ister ve izleyen herkes üzerinde aynı etkiyi yapmasını dilerim.

“Eskiden bir moda sistemimiz vardı. İnsanlar defilelere gider, sezonun modasını görürdü. Bu iş yıllarca böyle yürümüştü. Ne var ki, bu endüstri yeniden oluşturuldu. Temelde daha çok ürün değişsin diye, her hafta yeni bir şeyler çıkıyor. Bunu yaratan şey ise Fast Fashion.” (filmden)

Sürdürülebilir Katliam: Seaspiracy (2021)

Salim Olcay — Sun, 29 Sep 2024 19:36:12 +0000

Cowspiracy (2014) belgeselinin devamı olarak görebileceğimiz Seaspiracy, okyanuslara en büyük zararın balıkçılık endüstrisi tarafından verildiğini iddia ederken, bu sorunu görmezden gelen sözde çevre örgütlerini de itham etmekten çekinmiyor. İlk filmde de çevre örgütlerinin hayvancılık endüstrisi hakkında konuşmaktan kaçındığını görmüştük. Geçen zaman içerisinde hiçbir şeyin değişmediğine tanık olmanın acı verici olduğunu söylemeliyim.

“Sadece ABD’de her saniye 52 ton çiftlik hayvanı dışkısı ortaya çıkıyor ve bu atıklar okyanuslara dökülüyor. Okyanuslarımızın durumuyla ilgili bir tartışmanın anlamlı olması için konuya mutlaka karadaki hayvancılıktan başlanması gerekir.” (Cowspiracy)

Zıkkımın Kökü: Cowspiracy (2014)

Salim Olcay — Wed, 18 Sep 2024 11:32:56 +0000

Doğaya, hayvanlara ve insanlara telafisi imkânsız zararlar veren endüstriyel hayvancılığın içyüzünü ifşa eden Cowspiracy (2014) isimli belgesel, yönetmenin “Benim adım Kip. Sıradan bir Amerikalı çocuk olarak büyüdüm. Kolay bir hayatım vardı ve hiçbir derdim yoktu” sözleriyle başlıyor. İklim değişikliği ve küresel ısınmayla ilgili bir belgesel izledikten sonra “rahatının kaçtığını” ve böylece hem kendi “uyanışını” hem de “hepimizin bu gezegende dengeli bir şekilde yaşayabilmesi” için yapılması gerekeni anlatmak için belgeseli çekmeye karar verdiğini söyleyen yönetmen şöyle devam ediyor.

“Takıntılı bir çevreci haline geldim. Geri dönüşüme ve kompostlamaya başladım, tüm ampullerimi değiştirdim, kısa duşlar aldım, dişlerimi fırçalarken suyu kapadım. Odadan çıkarken ışığı kapadım ve her yere bisikletimle gitmeye başladım. Ne var ki, yıllar geçtikçe her şey daha da kötüye gidiyor gibiydi.” (filmden)

Frankenstein’ın Peçetesi: Super Size Me (2004)

Salim Olcay — Sun, 08 Sep 2024 14:29:59 +0000

Obezite hastalıklarından fast-food şirketlerini sorumlu tutan, biri 14, diğeri 19 yaşındaki iki kızın McDonald’s’a dava açmaları ancak sonuç alamamaları üzerine kızların iddialarını desteklemek isteyen Morgan Spurlock, 30 gün boyunca sadece McDonald’s menülerinden “beslenmeye” karar verir ve bunu belgelemek için Super Size Me (2004) isimli filmi çeker. Film, şirket avukatlarının davayı saçma bulduklarını ve “Yiyeceklerin zararları herkes tarafından biliniyor. Bu çocuklar kilo ve sağlık problemlerinin nedeninin şirketimiz menülerinden kaynaklandığını ispatlayamazlar” dediğini aktarır. Avukatların, “özrü kabahatinden büyük” diyebileceğimiz, “yiyeceklerin zararlarını” herkesin bildiğine yönelik savunmaları, şaşırtıcı değil kazanç sağladığı sürece her şeyin yapılabileceğini meşru gören kapitalizmin özüne uygundur.

Tohumdan Sofraya Gıda Tahakkümü: Food Inc. (2008)

Salim Olcay — Tue, 03 Sep 2024 07:57:23 +0000

“Petrolü kontrol ederseniz ülkeleri, gıdayı kontrol ederseniz insanları yönetirsiniz.” (Henry Kissinger)

Gıdanın endüstriyel hale getirilerek birkaç şirketin ellerine teslim edilmesini ve bu şirketlerin handiyse hiç denetlenmemesini eleştiren Robert Kenner’in Food Inc. (2008) isimli filmi, alışveriş deyince ilk akla gelen yer olan süpermarketlerde, mevsimlerden bağımsız olarak istediğimiz her an domates bulabileceğimizi söyleyerek başlıyor. Dünyanın öteki ucunda yetiştirilen ve henüz kızarmadan toplanarak etilen gazıyla olgunlaştırılan “şeylerin” domates gibi gözükse de, aslında domates olmadığını, tabağımızdakinin “gıda” değil para peşinde koşan şirketlerin bizlere dayattığı yapay ürünler olduğunu iddia ediyor.

Soykırım Silahı Olarak Gıda: Food Will Win the War (1942)

Salim Olcay — Mon, 26 Aug 2024 15:10:12 +0000

İkinci Paylaşım Savaşı sürerken, müttefiklere gıda ve silah tedarik edeceğini, Başkan Franklin D. Roosevelt’in, “Biz Amerikalılar, özgür dünyayı yeniden kazanmak için kaynaklarımızı sizlere sunuyoruz. Her geçen gün artacak şekilde gemileri, uçakları, tankları, silahları size göndereceğiz” sözleriyle ilan eden ABD, bir süre sonra da fiilen savaşa girer. Savaşa girmesiyle birlikte Amerika’dan gönderilen ticaret filosunu Alman denizaltılarının saldırılarına karşı korumakla görevlendirilen bir savaş gemisinde geçen olayları ele alan ve “gemilerimizi donanmamız koruyacak ve bu ulus, bu malları teslim edecek” sözleriyle başlayan Greyhound (2020) filmini izlerken, Food Will Win the War (1942) isimli 6 dakikalık animasyon filmini hatırladım. Aradan onlarca yıl geçtikten sonra aynı konuları işlemek için çekilen Greyhound’un, Amerikan tarımının ve gıda endüstrisinin gücünü gösteren daha doğrusu gıdanın silah olarak kullanılmasını öneren Food Will Win the War’un mirasını sahiplenmesinin hiç de şaşırtıcı olmadığını söyleyebilirim.

Ölümü Unutmak, Ölümüne Tüketmek: İyi Ölüm (2024)

Salim Olcay — Mon, 19 Aug 2024 12:53:56 +0000

“Herkes ölecek ama ben, hep benim için bir istisna yapılabileceğine inanmıştım.” (William Saroyan)

Hasan Ete’nin, çekimleri Hollanda’nın Rotterdam şehrinde yapılan İyi Ölüm isimli kısa filminin kahramanı eski bir polis olan Frank, emekli olduktan sonra evde oturmak yerine topluma faydalı olmak istediği için bir vakıfta gönüllü olarak çalışmaya başlar. Burası, sıradan bir yer değil, “insanların son isteklerini” yerine getirmek için kurulmuş ve çalışanların çoğunluğu gönüllülerden oluşan bir organizasyondur. Yaklaşık altı yıldır gönüllü olarak çalıştığını öğrendiğimiz Frank, 487 insanın son isteğini yerine getirdiğini söyler.

“O insanlar için bunu yapabildiğimden dolayı mutluyum. Ölmek üzereler ve biz bunu yaptığımız için, güzel bir gün geçiriyorlar.” (filmden)

Emekli olmadan önce, “ölümü bekleyen insanlarla tanışmadığını” veya “hasta bakımevlerine gitmediğini” söyleyen Frank, bir arkadaşının, “eğer olaya böyle bakarsan, ölmekte olan biriyle bir gün geçirdiğinde, o kişi ve ailesi güzel bir gün geçiremez” sözlerinden etkilenmiş ve gönüllü olmuş. Günümüzde, çoğumuzun bir insanın son anlarına tanıklık etmediği dikkate alındığında, 500’e yakın insanın son anlarında yanında bulunmanın hatta son isteğini gerçekleştirmesine yardımcı olmanın zorlu bir “deneyim” olduğunu söylemeliyim. Yaşadığı bütün üzüntüye karşın “çalışmayı” sürdürebilmek ve “akıl sağlığını” koruyabilmek için bunu bir “iş” olarak görmek zorunda olduğunu söyleyen Frank’in durumunu, bir arkadaşımın şu sözleriyle özetleyebilirim.

Earthlings Bölüm 4: Hayvanlarla Eğlenmek

Salim Olcay — Sat, 17 Aug 2024 16:17:38 +0000

Shaun Monson tarafından yazılan ve yönetilen Earthlings (2004) belgeselinin “eğlence” ismini taşıyan bu bölümü, kapitalizmin “mutluluk vaadi” peşinde koşan ve eğlenebilmek için hayvanların acısından çare uman insanların yol açtığı utanç verici uygulamaları gözler önüne seriyor. Bu bölümün, boynuzları ateşe verilmiş ve korkuyla kaçan bir boğanın kuyruğunu çekiştiren “insanların” görüntüleriyle başlamasının, insanın vahşetinin kanıtı olduğunu söylemeliyim.

“16. yüzyılda Paris’te fuarlarda kedi yakmak hep ilgi çeken bir hareketti. Büyük bir sahne kuruluyor ve onlarca kedinin bulunduğu büyük bir ağ, alttaki şenlik ateşine indiriliyordu. Acı içinde bağrışan hayvanlar yanıp kızarırken kralların ve kraliçelerin de dâhil oldukları izleyiciler gülmekten yerlere yatıyorlardı. Belli ki, zalimlik komik bulunuyordu. Horoz dövüşü, ayının üzerine köpek saldırtmak, boğa güreşi ve tilki avcılığı vb. Avrupa’nın daha geleneksel sporları arasında kendine yer buluyordu.” (Norman Davies, Avrupa Tarihi)

Kapitalizmin Yeni Silahı: Prekaryaya Dönüştürülen Göçmen Emeği

Salim Olcay — Fri, 15 Oct 2021 09:43:18 +0000

“Yaşadığımızı kanıtlamanın tek yolu ölmek… Belki de ölüm, bizim gibi göçmen işçiler için yaşadığımızı belgelemenin tek yolu.” (Çinli bir işçinin blogundan)

Uluslararası Göç Örgütü (IOM) tarafından yayımlanan Dünya Göç Raporu’na göre, günümüzde, doğduğu ülke dışında yaşayan insan sayısı 270 milyonu geçmiştir. 1970’li yıllarda 90 milyon olan bu sayının çok kısa bir sürede üç kat artmış olması hatta 2050 yılında 400 milyona ulaşacağının tahmin edilmesi yaşanan felaketi gözler önüne sermektedir. Bu insanların yalnızca yüzde 10-15’inin zengin ülkelere ulaşabildiği bilinmesine karşın Batı’nın koparmaya çalıştığı fırtına, “seçemediği” insanları ülkelerinde istememesinden kaynaklanmaktadır. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin yayımladığı rapora göre, milyonlarca insanın ağır yükünü yoksul ülkeler çekmekte, zengin ülkeler kişi başına 2,7 mülteci barındırırken, yoksul ülkelerde ise bu oran 5,8 olmaktadır. Uluslararası Af Örgütü bu eşitsizliği yaratan zengin ülkeleri “bencilce” davranmakla suçlamakta, dünyada en fazla mülteci barındıran ilk on ülkenin Uganda, Kongo, Pakistan, İran, Lübnan, Etiyopya, Ürdün, Kenya, Türkiye ve Almanya olması, bu bencilliğin ve ikiyüzlülüğün kanıtı olmaktadır.

Ölene Kadar Yemek

Salim Olcay — Fri, 14 May 2021 07:51:34 +0000

Marco Ferreri’nin “La Grande Bouffe” (1973) isimli filminde ölene kadar yemek yiyen dört adamın hikâyesi anlatılır. Tüketim çılgınlığını ve burjuvazinin çürümüşlüğünü gözler önüne seren filmin ilk anından son karesine kadar domuzlar, ceylanlar, tavuklar, sığırlar, kuzular, istiridyeler pizzalar, tatlılar vb. “iştahla” yenilir. İlk yenilen “kan salamı” olurken son yenilen bir pastadır. Burjuvazinin ideal temsilcileri diyebileceğimiz bu adamların kendilerine eşlik etmeleri için eve çağırdıkları kadınlardan biri “Her seferinde bu kadar çok mu yiyorsunuz?” diye sorar ve ekler “Siz iğrençsiniz. Aç olmadığınız halde yemek yiyorsunuz.” Her şeyi “iyi niyetle” yaptığını iddia eden burjuvazinin “ahlaksızlığını” gözler önüne seren bu sözler, obeziteden ölen insan sayısının açlıktan ölen sayısını nasıl geçtiğinin ipuçlarını gözler önüne sermektedir.

Bir sahnede lağım patlar ve adamların hepsi pisliğe bulanırken içlerinden biri “Boğazımıza kadar boka battık” der. Bu sözün, insani ilişkilerin yerine parayı koyan kapitalizmin hayat görüşünü özetleyen muhteşem bir ifade olduğunu söylemeliyim. Pislik evin her yerine yayılırken onların yemeye devam etmeleri, dünyayı sefalete mahkûm eden kapitalizmin “refah” dediği şeyin eleştirisidir.

Earthlings Bölüm 5: Hayvanlar Üzerindeki Deneyler

Salim Olcay — Sat, 20 Mar 2021 16:38:25 +0000

-Mabel’in anısına-

[box type=”note” align=”” class=”” width=””]

“Ve RAB gördü ki, yeryüzünde adamın kötülüğü çoktu. Ve RAB yeryüzünde adamı yaptığına nadim oldu ve yüreğinde acı duydu. Ve RAB dedi: Yarattığım adamı ve hayvanları, sürünenleri ve göklerin kuşlarını toprağın yüzü üzerinden sileceğim.” (Kitabı Mukaddes, Tekvin)

[/box]

Bir süre önce, TV ekranlarında boy gösteren bir profesörün, “covid19 için geliştirilecek aşı hayvanlarda denenmeden insanlarda kullanılmamalı” sözlerini ve hemen ardından eklediği “ancak hayvanseverler bana kızmasın, onlar zaten deney hayvanı” şeklindeki açıklamasını şaşkınlıkla izledim. Hayvanların acısını yok saymak için “deney hayvanı” diye bir kategori uydurmanın ve onun ardına sığınmanın ikiyüzlü bir tutum olduğunu düşünsem de, bu durumu ikiyüzlülük değil de doğal ve gerekli bulanların çoğunlukta olduğu bir dünyada yaşadığımızı söylemeliyim. Worcester Piskoposu’nun eşinin, Darwin’in teorisini duyduğunda, “Maymunların soyundan mı geliyormuşuz? Gerçek olmadığını umalım ama eğer gerçekse de umarım çok yayılmaz” dediği söylenir. Türcü zihniyetin ruh halini çok iyi özetlediğini düşündüğüm bu sözleri ilk okuduğumda gülümseyip geçmiştim, oysa o dönemden yüzlerce yıl sonra bile milyarlarca insanın hayvana bakışının değişmediği hatta daha da kötüye gittiğini görmenin utanç verici olduğunu ifade etmek isterim.

İnsanın İnsanla Savaşı: Savaş Meydanlarında Hayvanlar

Salim Olcay — Tue, 29 Dec 2020 12:04:27 +0000

Tarla sürmek için satın alınan ancak savaş çıkması üzerine bir süvari subayının atı haline getirilen “Joey” isimli bir atın hikâyesinin anlatıldığı Steven Spielberg’ün “War Horse” (2011) isimli filminden hareketle; orduların önünde yürütülen filler, filleri ürkütmek için canlı canlı yakılarak savaş meydanına sürülen domuzlar, içine patlayıcı yerleştirilerek kömürlerin arasına karıştırılan fareler, mancınıkla düşman üstüne atılan arılar ve yılanlar, deniz altındaki şüpheli cisimleri tespit etmek için kullanılan yunuslar, gözcülük yaptırılan babunlar, kara mayınlarını tespit etmek için eğitilen sıçanlar, yayılmadan önce zehirli gazları tespit etmesi için cepheye götürülen kanaryalar ile evcilleştirildiği günden itibaren insanın her türlü hizmetini görmeye zorlanan atlar ve köpeklerin savaşlardaki hikâyesine değinmeye çalışacağım. Kesilmek için cepheye götürülen veya düşman eline geçmesin diye topluca katledilen tavuklar, koyunlar, inekler vb. göz önüne alındığında bütün hayvanları saymak olanaksız olsa da hiçbir hayvanın insanın sömürüsünden kurtulamadığını en baştan söyleyerek başlamamız gerekir.

Bu yazı, birer silaha dönüştürülen ve binlerce yıldır insanın kendi arasındaki savaşında bedel ödettirilen hayvanları listelemek için değil böyle bir kullanım şeklinin farkına varılması maksadıyla yazıldığından eksikliklerin olması doğaldır. Zaten hangi devletin hangi laboratuvarında veya hangi harp karargâhında, hangi gizli politikaların yürütüldüğünü öğrenmek mümkün olmadığı gibi geçmişte at, deve, köpek, fil vb. kullanılırken, günümüzde biyolojik savaş maksatlı böceklerin kullanılmasına yönelik hazırlıklar yapıldığını tahmin etmek hiç de güç değildir.

Seks Hakkında Bilmek İstediğiniz Her Şey

Salim Olcay — Fri, 06 Nov 2020 10:27:05 +0000

Kapitalizm ve Afrodizyak

Woody Allen’in “Everything You Always Wanted to Know About Sex” (Seks Hakkında Bilmek İstediğiniz Her Şey, 1972) isimli filmi, insanların “seks hakkında sormaya korktukları” şeyleri ironik bir dille anlatan yedi farklı bölümden oluşur. Filmin ilk bölümü “Afrodizyaklar İşe Yarar Mı” sorusuna yanıt aramaktadır. Ortaçağ’da geçen bu kısa bölümde, kraliçe ile yatmak isteyen sarayın soytarısı, bu amacını yerine getirebilmek için büyücüye gider. Büyücü, soytarının işine yarayacak afrodizyak etkili bir karışım hazırlar. Bu sıvı, kraliçenin içkisine atıldığında onun kanını kaynatacaktır. Soytarı, kralın bulunmadığı bir sırada denilenleri yapar ve kraliçenin kadehine birkaç damla koymayı başarır. İçkisinden bir yudum içen kraliçe birkaç saniye sonra “içinde arzular uyandıran bir sıcaklık” duymaya başlar ve “seviş benimle” der soytarıya. Filmi izlemek isteyenlerin hevesini kaçırmak istemediğim için nasıl sona erdiğini söylemeyecek olsam da, bu bölümü izlerken kapitalizmin seks uğruna hayvanları nasıl acımasızca sömürdüğünü yazmak istedim ve bu yazı ortaya çıktı.