Kemal Aratan’ı 4 Kasım’da, 61 yaşında kaybettik. Bir çizerin ardından yazmak zor iş. Adam üç beş çizgiyle bir yüzü, bir tavrı, koca bir insanlık hâlini anlatıvermiş, siz onun için kurduğunuz cümlelerin hiçbirini beğenmiyorsunuz. Yine de yazmak lazım. Bu ülkede sevdiğimiz insanları uğurlamayı, yaptıklarına sahip çıkmaktan daha iyi beceriyoruz çünkü.
Mizah dergilerine ve çizgi romanlara ne kadar düşkün olduğumu bilen bilir. O sayfalardan öğrendiğim hayat bilgisi bana hâlâ yetiyor. İnsanların kendilerini anlatırken kullandıkları büyük laflarla gündelik hayattaki küçük hesapları arasındaki mesafeyi karikatüristler kadar iyi ölçen pek kimseyi tanımıyorum. Bir adamın oturuşundan, bir kadının bakışından, koca bir kalabalığın aynı yalana aynı anda inanma hevesinden hikâye çıkarıyorlar. Bizi de dışarıda bırakmıyorlar tabii. Okurken bir yerde kendimize yakalanıyoruz.
Karikatüristler bence bu ülkenin hakiki aykırıları, en cesur insanları. Herkes saygı duruşundayken birinin ceketindeki potluğu fark etmek, sonra o potluğun altından koca bir iktidar gösterisini çekip çıkarmak kolay değil. Hele saygıyla korkunun bu kadar birbirine karıştığı bir memlekette. Burada kendini önemli sayan hemen herkes, bu önemin başkalarınca da onaylanmasını bekler. Karikatürist ise adamın bütün hazırlığını bir burun çizerek bozuverir. Pek sevilmemesi o yüzden!
Bedeli de ortada. Daha 2025’te LeMan çalışanlarının bir karikatür yüzünden tutuklandığını, derginin dağıtımının engellendiğini, binasının saldırgan bir kalabalığın hedefi olduğunu gördük. Çizginin başına gelenleri anlatmak için uzak tarihe gitmeye gerek yok yani. Bunca baskının ortasında mizah yapmaya devam etmek, öyle kolay anlaşılır bir dayanıklılık değil. Ülkenin onlara ödettiği bedeli bile bir espriye yer açarak taşıyorlar.
Kendine acıyan bir karikatürist gördüğümü pek hatırlamıyorum. Üzülmüyorlar mı? Üzülüyorlar elbette, kırılıyor, yoruluyorlar. Kimsenin derdini güldü diye hafife alacak hâlimiz yok. Ama kendini dünyanın en talihsiz insanı ilan etmeye pek yanaşmıyorlar. Kendi perişanlıklarının komik tarafını da yakalıyorlar. Benim hayran olduğum biraz da bu. İnsan kendine gülebildiği sürece, başkalarının ona biçtiği zavallı rolüne tam oturmuyor.
Gırgır’dan Leman’a uzanan bir çizgi
Kemal Aratan, çizgiyle kurulmuş bu özgür dünyanın büyük ustalarındandı. 1984’te Gırgır’da başladı, 1986’da Limon’un kurucuları arasına katıldı, sonra Dıgıl, Pişmiş Kelle ve Leman gibi dergilerde çalıştı. Galip Tekin’in yazdığı Vah Vahap Vah’ı o çizdi. Metin Kaçan’la İstedikleri Yere Gidenler’de, Tuncay Akgün’le Ottomanya’da buluştu. Bu isimleri, bu işleri yan yana koyunca çizgili anlatının ne kadar geniş bir alanda gezinebildiği de görülüyor.
İhtiyatsız Adam’ın doğuşuyla ilgili Ters Dergi’de yayımlanmış şahane bir hatıra var. Aratan, o sıralar üzerinde çalıştığı karakteri anlatırken dövüşlü Türk filmlerinden bir sahneyi canlandırıyor: Dayak yemiş adamlar patronlarının karşısına çıkıyor, patron arkasını dönünce karşımızda Turgut Özatay beliriyor ve zaten perişan olmuş adamlara bir de o çıkışıyor. Anıyı anlatan kişi, bu karakterin adının İhtiyatsız Adam olduğunu sonradan öğrendiğini söylüyor.
Sinema yazarı olarak bu ayrıntıya bayılıyorum. Turgut Özatay’ın yüzünü, sesini, o kendine has öfke gösterisini bilen biri, Aratan’ın neyi yakaladığını hemen anlar. Yeşilçam’ın defalarca kullandığı bir sahne, dikkatli bir gözün elinde bambaşka bir anlatının malzemesi oluyor. Seyircinin hafızasıyla çizerin gözlem gücü orada buluşuyor. İhtiyatsız Adam’ı bu gözle okumak, sinemayla çizgi romanın birbirine nasıl ses verdiğini görmek için de iyi bir başlangıç.
Limon’un 24 Aralık 1987 tarihli sayısında bir okur mektubu var. Okur, Aratan’ın çizgisini özgün ve güzel bulduğunu söyledikten sonra İhtiyatsız Adam’ın konularını “içi boş ve soyut” diye eleştiriyor, yeteneğini daha çok karikatürde kullanmasını öneriyor. Bu mektup hoşuma gidiyor, çünkü okurun da bazen sanatçıdan kendi faydalılık tarifine uymasını beklediğini gösteriyor. Oysa bir çizerin tuhaf bir kahramanın peşine düşmesi, hikâye anlatmanın imkânlarıyla oynaması, sevdiği sinemayı başka bir biçimde yeniden kurması başlı başına kıymetli. Hayal gücüne bu kadar alan açması bence Aratan’ın aykırılığının bir parçasıydı.
Bi Gece Daha ise bizi derginin hazırlandığı gecelere, çizerlerin muhabbetlerine, birbirlerine anlattıkları hikâyelere götürüyor. 1994–95’te Pişmiş Kelle’de yayımlanan bu öyküler, o yılların İstanbul’unu ve insanlarını da çizgilerin arasında saklıyor. Bir dergiyi ortaya çıkaran o beraberlik, sabahlamalar, muziplikler, tuhaf karşılaşmalar zamanla kültürel bir hafızaya dönüşüyor. Birkaç eski sayıyı saklamanın neden sandığımızdan önemli olduğunu böyle işlerde anlıyoruz. Kâğıtla birlikte bir yaşama biçimi de korunmuş oluyor.
Aratan’ın ardından yazılanları okurken, başka çizerlerin onun kendileri üzerindeki etkisini anlattığı satırlara özellikle takıldım. Kutlukhan Perker, Türk mizah dergisi çizgisini Aratan öncesi ve sonrası diye ayırabileceğimizi söylüyor. Ersin Karabulut da Bi Gece Daha için şöyle diyor:
“Lise yıllarımda Bi Gece Daha’yı keşfetmiş olmasaydım bugün bir çizer olur muydum, bilmiyorum.”
Düşünsenize, bir yerde oturup çiziyorsunuz, başka bir yerde biri o sayfaya bakıp hayatına yön veriyor. Elinizin nereye kadar uzandığını siz bile bilmiyorsunuz.
Çizgiyi konuşmayı öğrenmek
Böyle bir ustayı anarken çizginin kendisinden de söz etmek lazım. Karikatürün fikrine, sondaki espriye yetişmeye çalışırken deseni, hareket duygusunu, anlatımı kolayca atlıyoruz. Bir filmin tek bir sahnesi üzerine sayfalarca yazabilen bizler, çizgi romanın bir sayfasına aynı dikkati gösteriyor muyuz? Bir yüz ifadesinin nasıl kurulduğunu, okurun gözünün kareler arasında nasıl gezdirildiğini, birkaç çizgiyle bir hareketin nasıl hissettirildiğini konuşabileceğimiz bir eleştiri diline ihtiyacımız var. Çizeri sevdiğimizi söylemek yetmez, yaptığı işi anlamaya da çalışmalıyız.
Türk çizgili mizahına karşı biraz tembel bir sevgimiz var bence. Dergi adları anılınca heyecanlanıyoruz, eski kapakları görünce çocukluğumuza dönüyoruz, bir usta ölünce hep birlikte aynı sayfayı paylaşıyoruz. Sonra o sayfayı çizen adamın kitaplarını merak etmeyi unutuveriyoruz. Çocukluğumuzun güzel geçmiş olması bir kültürü yaşatmaya tek başına yetmiyor. O kitapların bugün yeni bir okurla buluşmasını da bizim sağlamamız gerekiyor.
O yüzden bu yazıyı okuyanlardan küçük ve somut bir şey isteyeceğim: Kemal Aratan’ın bir kitabını bulun, okuyun. İlk kez tanışacaksanız İthaki’nin yayımladığı İhtiyatsız Adam iyi bir başlangıç olur. Ardından Bi Gece Daha gelsin. İki albümün 2024 baskıları da yayınevinin kataloğunda var. Okuyup sevdiyseniz bir arkadaşınıza önerin, imkânınız varsa hediye edin. Çizgi roman seven genç birine Kemal Aratan’ın adını söyleyin. Bir sanatçının hayatımızda kalması bazen bu kadar basit.
Daha fazlasını isteyen, eski Dıgıl sayılarında Vah Vahap Vah’ın, Pişmiş Kelle’de Aratan’ın öteki işlerinin izini sürebilir. Yayıncılardan da bu dağınık mirası özenli baskılarla bir araya getirmelerini istemeliyiz. Kütüphanelerde bulunabilen albümler, emek sahiplerinin hakları gözetilerek açılan arşivler, çizginin tekniğini ve hikâyesini anlatan sergiler… Bunların her biri, bugün eline kalem alan birine kendinden önce neler yapılmış olduğunu gösterebilir. Yaşayan çizerlerin işlerini satın almak, paylaşırken adlarını silmemek, yeni işlerine yer açmak da bu sahiplenmenin parçası.
Bu ülkenin çizgili mizahının yeniden hak ettiği değeri görmesini istiyorum. Hayatımızı bu kadar dikkatle gözlemiş, korkularımızı, arzularımızı, kabalıklarımızı, gülünçlüklerimizi bu kadar iyi kaydetmiş insanlara borçluyuz. Onların aykırılığına bugün de ihtiyacımız var üstelik. Herkesin uslu, ölçülü, makbul ve birbirinin aynısı olması için bunca çaba harcanırken, bir sayfanın köşesinden yükselen o uygunsuz kahkaha insanın içini açıyor.
Kemal Aratan’ın ardından içtenlikle üzülelim. Sonra kitaplarından birini açıp çizdiklerine biraz zaman ayıralım. Bir yüzde oyalanalım, bir ayrıntıyı yakalayıp gülelim. Emeğini yeni bir okura ulaştırmanın yolunu bulalım. Bir ustaya duyduğumuz sevgi gündelik hayatta da bir karşılık bulsun.
Toprağın bol olsun Kemal Aratan. Bizde hâlâ gülecek akıl kaldıysa, onda senin de payın var.