Film Paris’te vizyona girdiğinde oradaydım ama izlemeye fırsat bulamamıştım. Türkiye’deki ilk gösterimini Antalya Altın Portakal programında görünce listeme aldım. Münih Ludwig Maximilian Üniversitesi’ndeki çalışmalarım kapsamında gerçekleştirdiğim duyusal yürüyüşte, göç deneyiminin gündelik mekanlarda nasıl hatırlandığına ve duyular aracılığıyla nasıl deneyimlendiğine odaklanmıştım. Filme de bu ilgiyle, göçün insanın yaşadığı yerle kurduğu ilişkiye nasıl yansıdığını düşünerek gittim.
Bir Türk Meselesi’nin merkezinde, Paris’te bir hukuk bürosunda yükselmeye çalışan ve meslek çevresinde Mathieu adıyla tanınan avukat Mustafa var. Kız kardeşinin isteğiyle, ırkçı saldırıya uğrayan taksi şoförü Abdullah’a yardım etmeyi kabul ediyor. Ancak saldırganın siyasi bağlantıları, dosyayı Mustafa’nın mesleki çıkarlarının devreye girdiği bir pazarlığa dönüştürüyor. Üç yaşından beri Fransa’da yaşayan Gürsoy’un dört kısa filminden sonraki bu ilk uzun metrajında beni ilgilendiren, kendi deneyiminden yola çıkarken karakterine yöneltebildiği eleştirel bakış oldu. Film, Mustafa’nın kabul görme ve sınıf atlama arzusunu anlamamıza alan açarken edindiği gücü başkaları üzerinde nasıl kullandığını da sorgulatıyor.
Mustafa’nın kabul görme çabası, meslek çevresinde kullandığı Mathieu adında somutlaşıyor. Gösterimden sonra katıldığım söyleşide Gürsoy, iş hayatını kolaylaştırmak için bir dönem kendisinin de Fransızca bir isim kullandığını anlattı. Almanya’da da benzer kaygılarla Murat’ın Martin, Timur’un Tim, Meryem’in Miriam adını kullanmasına tanık olmuştum. Bu tercihi, gündelik yaşamdaki ayrımcılıktan kaçınmanın ve hayatı kolaylaştırmanın bir yolu olarak açıklıyorlardı. Leo Kaas ve Christian Manger’in Almanya’daki öğrenci stajı başvuruları üzerine çalışması da benzer nitelikteki başvuruların Türkçe çağrışımlı isimlerle daha az geri dönüş aldığını gösteriyor. Bu bulgu Fransa’daki Mustafa’nın kararını doğrudan açıklamasa da isim tercihinin ardındaki ayrımcılık kaygısını düşünmek için bir dayanak sunuyor.
Filmde Mathieu adını bu çerçevede okuyorum: Mustafa, mesleki kimliğini öne çıkararak kökeninin bir “damga” olarak kendisinden önce konuşmasını engellemeye çalışıyor. Ancak Claude’un evindeki yemek sahnesi, kendini tanımlama çabasının başkalarının bakışını belirlemeye yetmediğini gösteriyor. Mustafa’nın ulaştığı konumun övülme biçimi, bu çevrede bulunmasının bir istisna sayıldığını düşündürüyor. Sahne bana Almanya’da duyduğum “Hiç Türk’e benzemiyorsunuz” sözünü hatırlattı. İltifat niyetiyle söylenen cümle, karşısındaki kişiyi olumlu bir istisnaya dönüştürürken ait sayıldığı gruba ilişkin yargıyı koruyor. Başarının takdir edilmesi, eşit kabul görmeyi kendiliğinden sağlamıyor.
Mustafa’nın ailesiyle ilişkisinde ise edindiği konumun beraberinde getirdiği beklentiler öne çıkıyor. Kız kardeşi, çevrelerinin de örnek alabilecekleri insanlara ihtiyacı olduğunu söylediğinde “Örnek olmak istemiyorum” diyerek kendisine yüklenen rolü reddediyor. Aynı tartışmadaki “Her gün aklımdasınız” sözü, mesafe koymanın bağlılığı sona erdirmediğini duyuruyor. Mustafa emeğinin ve kazandıklarının anlaşılmasını beklerken yakınları zamanını, varlığını ve yardımını istiyor. Ailenin umut ettiği yükseliş, ortak hayatlarını değiştirdiğinde gururla kayıp duygusu aynı ilişkinin içinde yaşanabiliyor.
İş çevresindeki konumu da sürekli yeniden karşılaması gereken beklentilere bağlı. Claude’un “Buradaki değerini müşteri portföyün belirler” sözü, kabulün mesleki koşulunu açıkça ortaya koyuyor. Bu baskı göçmen kökenli çalışanlara özgü değil. Mustafa açısından taşıdığı ek ağırlık, mesleki bir kaybın ailesinden uzaklaşmasını ve çalışmaya ayırdığı yılları da yeniden sorgulatabilecek olması. Edindiği konum, yaptığı fedakarlıkların boşa gitmediğinin kanıtı gibi duruyor. Claude’un onayına duyduğu ihtiyaç böylece ekonomik bağımlılıkla duygusal bir beklentiyi birleştiriyor. Gürsoy’un baba figürü olarak tanımladığı Claude’un takdiri, Mustafa için mesleki değerlendirmenin ötesinde bir güvence anlamı taşıyor.
Mustafa’nın kız kardeşi Abdullah’ın dinlenmesini isterken Abdullah’ın babasının şikayeti geri çekmekte ısrar etmesi, hak arama konusunda aynı çevrede farklı tutumların bulunabildiğini gösteriyor. Baba, kendi göç yolculuğunda çektiği zorlukları hatırlatarak oğlundan itaat bekliyor. Geçmişte hayatını sürdürmesini sağlamış olabilecek temkin, burada oğlunun hak talebini sınırlayan bir otoriteye dönüşüyor. Abdullah’ın “Ben burada evimdeyim” sözü ise Mustafa’nın bütünüyle kabul edilmeyecekleri düşüncesine karşı, yaşadığı ülkeden eşit muamele beklentisini dile getiriyor. Adalet talebi, onun aidiyetinin de bir ifadesi. Karakterler, geçmişte katlanılmış eşitsizliklerin bugün de kabullenilmesi gerekip gerekmediği konusunda ayrışıyor.
Mustafa’nın Abdullah’ın uğradığı haksızlığı kendi kariyer hesabına katması, bu ayrışmaya bir yetki sorununu da ekliyor. Kız kardeşinin sorduğu “Ona fikrini sordun mu?” sorusu, avukatın yardım etmekle başkası adına karar vermek arasındaki sınırı nasıl aştığını açığa çıkarıyor. Hukuk bilgisi ve bağlantılar, birinin talebini duyurmak kadar onun sözünü sınırlamak için de kullanılabiliyor. Abdullah’ın şikayeti, yargıya ulaşmadan pazarlık konusu haline geliyor. Mustafa’nın maruz kaldığı baskıyı anlamak, bu süreçteki sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. Gürsoy’un kendi deneyiminden beslenen karakterine yönelttiği eleştirel bakış burada belirginleşiyor.
Mustafa’nın konumunu korumak için verdiği kararlar, filmin kara filme yaklaşan gerilim dili içinde giderek ağırlaşıyor. Kontrolü elinde tutmaya çalıştıkça başkalarının çıkarlarına daha fazla bağlanıyor. Kaybetme korkusunun ağırlığını, işine ayırdığı yıllar kadar ailesiyle arasına giren mesafe de belirliyor. Büronun cam bölmeleri ve steril iç mekanları, edindiği konumun korunaklılığını vurguluyor. Bu yüzeyleri, Mustafa’nın mesleki çevresiyle Abdullah’ın yaşadığı hayat arasındaki mesafenin görsel karşılığı olarak okuyorum. Gürsoy’un söyleşide James Gray sinemasına duyduğu ilgiyi belirtmesi de kişisel çatışmaları türün gerilimi içinde ele alma tercihini düşünmek açısından anlamlı.
Romain Le Bonniec’in Mustafa’ya yakın duran kamerası ve Lionel Yılmaz Erdoğan’ın güçlü oyunculuğu, bu sıkışmışlığı karakterin yüzünde hissettiriyor. Yakın planlarda, konuşmalarındaki mesleki güvenin altında kontrolü kaybetmeme çabası belirginleşiyor. Araba içindeki yolculuklar da bu baskıyı sürdürüyor. Mustafa farklı çevreler arasında dolaşsa da aracın dar iç mekanı ona gündelik hesaplarından uzaklaşabileceği bir alan sağlamıyor. Hareket, burada giderek tekinsizleşen bir kapalılık duygusuyla birleşiyor. Yine de yolculukların her tekrarı bu duyguya yeni bir katman eklemiyor; kimi geçişlerin kısalması gerilimi daha yoğun kılabilirdi.
Kameranın Mustafa’yla kurduğu yakınlık, seyircinin hangi sonucu beklediğini de tartışmaya açıyor. Onun krizden çıkmasını istemek, Abdullah’ın adalet talebinin karşılanmasını beklemekle her zaman örtüşmüyor. Mustafa için çözüm sayılabilecek bir uzlaşma, Abdullah açısından uğradığı haksızlığın üzerinin örtülmesi anlamına gelebiliyor. Film bu ayrımı hissettirdiğinde, seyirciyi yakınlık duyduğu karakterin tercihlerine mesafe almaya çağırıyor. Buna karşılık Abdullah’ın hayatını avukatın krizinden bağımsız tanıyabildiğimiz alan sınırlı kalıyor. Başkasının sözünün bastırılmasını eleştiren anlatının, o kişinin deneyimine ayırdığı bu dar alan kendi içinde bir gerilim yaratıyor.
İş çevresindeki bazı yan karakterlerin davranışlarının büyük ölçüde çıkar hesaplarıyla açıklanabilmesi de ilişkilerin belirsizliğini azaltıyor. Aile sahnelerinde bir arada hissedilen bağlılık, kırgınlık ve beklenti, bu çevrede aynı karmaşıklıkla karşılık bulmuyor. Kimin nasıl davranacağı erken sezildiğinde, gerilim kişilerin çelişkilerinden çok olayların nasıl sonuçlanacağına dayanıyor. Bazı karakterler, Mustafa’nın karşılaşacağı engelleri hazırlayan işlevlerle sınırlı kalıyor.
Düğün sahnesini ise özellikle ses kullanımı bakımından filmin en etkili bölümlerinden biri olarak görüyorum. Filmin müziğine ilişkin açıklamasında Gürsoy, Emrah Kaptan’la gitarı karakterin Fransız tarafına, sazı Türk tarafına bağlayan bir diyalog kurduklarını anlatıyor. Bu tercih, kültürel aidiyetleri belirgin simgelerle işaretlerken enstrümanlar arasındaki diyalog onları aynı müzikal yapı içinde buluşturuyor. Müzik böylece Mustafa’nın hayatında birbirinden bütünüyle ayrılamayan aidiyetleri birlikte duyuruyor.
Son bölümdeki dramatik kırılma, anlatıyı Mustafa’nın kişisel trajedisinde yoğunlaştırıyor. Abdullah’ın adalet talebinin karşılıksız kalması, eşitsizliğin sürdüğünü gösteren eleştirel bir tercih olarak okunabilir. Bununla birlikte, trajedinin duygusal ağırlığı bu eşitsizliği üreten siyasi ilişkileri geri plana itme riski de taşıyor. Finalin sarsıcılığı ile başlangıçta açılan adalet meselesine ayrılan yer arasında bir dengesizlik oluşuyor.
Bir Türk Meselesi, Mustafa’nın ulaştığı konumla o konumda kendini güvende hissedebilmesi arasındaki mesafeyi düşündürüyor. Yer edinmenin bedeli, onun kabul görmek için geride bıraktıklarında olduğu kadar, konumunu korumak uğruna başkalarına ödetmeye razı olduklarında da beliriyor.
Gürsoy’un bu ilk uzun metrajında psikolojik bir şiddeti gerilim sinemasının olanaklarıyla işleyişini başarılı buluyorum. Film, bende yönetmenin önceki dört kısa filmini de izleme isteği uyandırdı. Türkiye’deki gösterimlerinde karşılaşanlara, bu sinemayı tanıma fırsatını değerlendirmelerini öneriyorum.