Cumhuriyet’in yıl dönümü, Milli Mücadele’yi beyaz perdeye taşıyan yapımları yeniden hatırlamak için iyi bir vesile. Kurtuluş Savaşı, Türk sinemasının neredeyse doğuşuyla eş zamanlı bir konu: Daha savaşın tozu yatışmadan, 1923’te çekilen ilk filmden bu yana yerli sinemacılar bu dönemi defalarca anlatmaya çalıştı. Kimi zaman büyük prodüksiyonlarla, kimi zaman sansürle boğuşarak, kimi zaman da Yeşilçam’ın macera kalıplarına sığdırarak.
Bu listede Kurtuluş Savaşı’nı konu alan ya da o yılların atmosferinde geçen yapımları, sinema tarihi ve tür açısından taşıdıkları öneme göre sıraladık. Ağırlık doğal olarak yerli yapımlarda; ancak listeye bir Hollywood filmini de bilerek aldık. Bazı yapımların aslında televizyon için çekilmiş mini diziler olduğunu da baştan not edelim; Milli Mücadele’nin en kapsamlı anlatıları ne yazık ki sinema salonlarında değil, TRT ekranlarında hayat buldu.
1. Kurtuluş (1994) – Ziya Öztan
Turgut Özakman’ın senaryosuyla TRT için çekilen Kurtuluş, İnönü muharebelerinden Mudanya Mütarekesi’ne uzanan süreci altı bölümde anlatan iddialı bir yapım. Cephedeki savaşı Ankara’daki siyasi mücadeleyle birlikte ele alması, olayları kahramanlık destanına indirgemeden geniş bir tarihsel panorama çizmesi onu türün en kapsamlı örneği hâline getiriyor. Pek çok yazar ve izleyici için hâlâ “en iyi Milli Mücadele filmi” unvanının sahibi. Hikâye, yine Ziya Öztan imzalı Cumhuriyet (1998) ile devam ediyor.
2. Yorgun Savaşçı (1979) – Halit Refiğ
Kemal Tahir’in romanından uyarlanan Yorgun Savaşçı, Türk sinema ve televizyon tarihinin en trajik hikâyelerinden birine sahip. Halit Refiğ’in TRT için çektiği bu yapım, Milli Mücadele’yi resmî tarih kalıplarının dışında, yorgun ve çelişkili insanların gözünden anlatıyordu. 12 Eylül darbesinin ardından yasaklandı ve negatifleriyle kopyalarının yakılması emredildi. “Delil” olarak saklanan tek bir video kopya sayesinde kurtulan yapım, yıllar sonra yine TRT ekranlarında gösterildi. Hem içeriği hem de başına gelenlerle, listenin en “öteki” filmi.
3. Vurun Kahpeye (1949) – Ömer Lütfi Akad
Halide Edib Adıvar’ın romanından uyarlanan Vurun Kahpeye, işgal altındaki bir Anadolu kasabasına atanan idealist öğretmen Aliye’nin hikâyesini anlatıyor. Lütfi Akad’ın ilk uzun metrajı olan film, tiyatro etkisindeki “Tiyatrocular Dönemi”nden sinemasal anlatıma geçişin kilometre taşlarından biri sayılıyor. Yobazlık ile kurtuluş mücadelesini karşı karşıya koyan sert finali bugün hâlâ tartışılıyor. Hikâye sonradan iki kez daha (1964 ve 1973) yeniden çekildi.
4. Ateşten Gömlek (1923) – Muhsin Ertuğrul
Savaş sona erdikten yalnızca birkaç ay sonra çekilen Ateşten Gömlek, Kurtuluş Savaşı’nı anlatan ilk film olma özelliğini taşıyor. Yine Halide Edib’in romanından uyarlanan film, Bedia Muvahhit ve Neyyire Neyir’in rol almasıyla Müslüman Türk kadın oyuncuların beyaz perdeye çıktığı ilk yapım olarak da tarihe geçti. Sinemasal değerinden çok tarihsel önemiyle anılsa da bu listenin temel taşı olmayı hak ediyor.
5. Bir Millet Uyanıyor (1932) – Muhsin Ertuğrul
Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu’nun eserinden uyarlanan film, bir Kuvâ-yi Milliye subayı ile emir erinin işbirlikçilere ve işgalcilere karşı verdiği mücadeleyi anlatıyor. Muhsin Ertuğrul’un Milli Mücadele temasına ikinci dönüşü olan yapım, Cumhuriyet’in ilk on yılında sinemanın ulus inşasındaki rolünü anlamak isteyenler için önemli bir belge.
6. Ateşten Günler (1987) – Ziya Öztan
Kurtuluş‘tan önce Ziya Öztan’ın TRT için çektiği bu dört bölümlük yapım, Birinci Dünya Savaşı’nın sonundan işgal yıllarına ve bağımsızlık mücadelesinin başlangıcına uzanıyor. Öztan’ın sonraki büyük anlatısının bir tür ön hazırlığı gibi okunabilecek Ateşten Günler, dönemin televizyon prodüksiyonları arasında kayda değer bir yere sahip.
7. You Can’t Win ‘Em All (1970) – Peter Collinson
Listenin tek Hollywood yapımı, ama bu listeye girmeyi fazlasıyla hak ediyor. The Italian Job‘un yönetmeni Peter Collinson’ın çektiği film, 1922’de, Türk-Yunan savaşının son günlerinde Türkiye’de geçiyor. Tony Curtis ve Charles Bronson’ın canlandırdığı iki Amerikalı paralı asker, Osman Bey’in kızlarına eşlik etmek ve gizli bir hazineyi korumak zorunda kalıyor. Kadroda Michèle Mercier ve Patrick Magee’nin yanı sıra Yeşilçam’ın tanıdık yüzü Fikret Hakan da (Albay Elçi) yer alıyor. Türkiye’de çekilen film, Kurtuluş Savaşı’nın son evresini Batılı bir macera filminin fonu olarak kullanan nadir örneklerden biri; dönemin Anadolu’suna yabancı bir gözün nasıl baktığını görmek açısından da ilginç.
8. Düşman Yolları Kesti (1959) – Osman Fahri Seden
Osman F. Seden, Milli Mücadele temasını Yeşilçam’ın tür sinemasıyla buluşturan isimlerin başında geliyor. Bir subayın, silah arkadaşının casus olduğundan şüphelenmesiyle başlayan film, gerilim olarak açılıp bir tür “Anadolu westerni”ne dönüşüyor. Yönetmenin bir yıl sonra çektiği, işgal kuvvetleriyle işbirliği yapan köstebeğin peşine düşülen Aşktan da Üstün (1960) ile birlikte izlenebilir.
9. Son Umut / The Water Diviner (2014) – Russell Crowe
Russell Crowe’un yönetmenlik ilk filmi, Çanakkale’de kaybettiği oğullarının mezarlarını bulmak için 1919’da Türkiye’ye gelen Avustralyalı bir çiftçiyi anlatıyor. Yolculuk ilerledikçe kahramanımız Yunan ordusunun ilerleyişine ve Kuvâ-yi Milliye’ye katılan Türk subaylarının mücadelesine tanık oluyor. Yılmaz Erdoğan ve Cem Yılmaz’ın da rol aldığı film, Milli Mücadele’nin başlangıç günlerine dışarıdan bakan uluslararası bir yapım olarak dikkat çekici.
10. Veda (2010) – Zülfü Livaneli
Mustafa Kemal Atatürk’ün Selanik’teki çocukluğundan Çanakkale’ye, Kurtuluş Savaşı yıllarından Cumhuriyet’in ilk dönemine uzanan hayatını anlatan Veda, eleştirmenlerden sert tepkiler alsa da büyük bütçeli bir Atatürk biyografisi denemesi olarak listede yer almayı hak ediyor. Kurtuluş Savaşı bölümleri filmin yalnızca bir kısmını oluştursa da konuya ilgi duyanların atlamaması gereken bir yapım.
11. Son Osmanlı: Yandım Ali (2007) – Mustafa Şevki Doğan
Suat Yalaz’ın çizgi romanından uyarlanan film, Mustafa Kemal’le tanıştıktan sonra mücadeleye katılan bir kabadayının hikâyesini aksiyon filmi kalıpları içinde anlatıyor. Tarihsel derinlikten çok macera ve görsel gösteriye yaslanan Yandım Ali, Milli Mücadele’nin popüler sinemada nasıl bir kahramanlık fantezisine dönüştüğünü görmek için listenin sonunda yerini alıyor.
Sizin listenizde hangi filmler var? Atladığımızı düşündüğünüz yapımları yorumlarda paylaşmayı unutmayın.