Gizem Avcıoğlu’nun (namıdiğer Vikki Bardot) ilk uzun metrajı Uyuyan Kadın (A Woman Asleep, 2026), yapay zekâ araçları kullanılarak kotarılmış, özgün ve stilize bir deneme-film (essay-film). Uyuyan Kadın, Georges Perec’in Uyuyan Adam (Un homme qui dort) romanından uyarlanan 1974 tarihli filmi (The Man Who Sleeps / Un homme qui dort) temel izlek olarak alıp biçim ve içerik açısından modernize etmekle kalmıyor, felsefi ve sosyolojik açıdan çağımızın sorunlarını kavrayan taze bir yaklaşım da sergiliyor.
Metnin omurgası hafıza, düşünce ve iradeden oluşan üçlü bir sacayağına sahip. Düşünen ve düşündüren bir film Uyuyan Kadın. İlk 16 dakikası otobiyografik olduğu izlenimini uyandırıyor, aşağı yukarı hepimizin karşılaştığı kişisel açmazları ele aldığı için -seyri biraz yorucu olsa da- kendime yakın bulduğum pek çok sahne oldu. Filmin neredeyse tümüne yayılan tanıdıklık hissi kendi tavır, tutum ve davranışlarımı sorgulamama yol açtı, filmin bu özelliğini çok sevdim. Özetle film, dijitalleşme, neoliberal küreselleşme gibi çağın hâkim paradigmaları altında ezilen insanın dramını anlatıyor. Bu insan, çevresine, ailesine ve kendisine yabancılaşmakla kalmıyor, aynı zamanda bir değer erozyonuna uğruyor. Ruhani bir yoksunlaşmanın, manevi bir çöküşün altını çiziyor Uyuyan Kadın. Bunun gerekçeleri üzerine kafa yorup, bir tür uyuma ve uyuşma hâlinde olduğumuz gerçeğini yüzümüze vuruyor.
Uyuyan Kadın’da Godard ya da Deleuze’e atfedilen bir cümle var, bence hikâyenin bel kemiği işte burada saklı: “Sinema bir imgeyle başlar ve o imge üzerine bir düşünceyle sona erer.” Ardından şöyle devam ediyor anlatıcı: “Burada düşünce imgeden önce geliyor. İmge belki de hiç gelmeyecek.” Samuel Beckett’ın Malone Ölüyor (Malone Dies) romanındaki “Hiçbir şey hiç(lik)ten daha gerçek değildir” (Nothing is more real than nothing) cümlesinin yer aldığı bir ön yazıyla başlayan Uyuyan Kadın, açılış sahnesinde orada-olmayan-kadın, kapanış sahnesinde orada-olmayan-insanlar parantezine alınmış bir “yok-imgeler” filmi, onu en güzel anlatan ifade de kanımca bu. Ne yalan söyleyeyim, ben olsam montajı filmde geçen son cümle “İmge belki de hiç gelmeyecek” olacak şekilde yapardım.
Öte yandan Uyuyan Kadın’ı sadece bol konuşmalı, belgesel özelliği ağır basan bir deneme-film olarak görmek hata olur, ciddi konulara değinirken biçimsel açıdan da yeni sınırları keşfe çıkan avangart bir çalışma olduğunu belirtmeliyim. Benim gibi yapay zekâya karşı temkinli olanları bile avucunun içine alacak seviyede estetik kaliteye sahip. Filmde öyle jilet gibi yapay zekâ görüntüleri yok; bilinçli bir şekilde eskitilip grenli hâle getirilmiş, yer yer biçimbozuma uğratılmış planlar var ve bunlar estetik açıdan Fransız Yeni Dalgası ile Antonioni sinemasını hatırlatıyor. Millenium Mambo göndermesiyle açılıp L’Eclisse (Gece) paranteziyle kapanan, referans verilen çok sayıda sağlam filmle zenginleşen, zaten ana hattını Perec’in Uyuyan Adam’ının belirlediği 79 dakikalık bir meta-anlatı olduğu için sinefiller için seyir ve keşif zevki yüksek.
Ayrıca Uyuyan Kadın’da ses ve imgeler sadece anlatıcının odaklandığı meseleyi desteklemek için kullanılmıyor, “Doppelgänger” bölümünde olduğu gibi (görsel ikizin başından aşağıya su dökme sahnesi) montajla ona farklı anlamlar katan sinematografik bir yaklaşım söz konusu (yani Chris Marker göndermeleri boşuna değil). Açılış sahnesinde kadının ortadan kayboluşu, sükûnet dolu finaldeki insansızlık (insandan arındırılmış olma hâli) ile film boyunca arka planda silüet şeklinde gördüğümüz heykelin yakın çekimde parça parça arzıendam eylemesi farklı anlam daireleri inşa ediyor. Bence filmin sinematografik anlamda gücü böyle sahnelerde saklı.
Bence Uyuyan Kadın (A Woman Asleep) ve Gerçek Ötesi (Post Truth) birbirini tamamlayan iki film, müzikteki kontrpuan gibi. Adorno, Borges, Deleuze gibi benzer düşünürlerden yararlanmış olmakla birlikte aslında bu iki eserin melodileri birbirinden bağımsız, ikisi de tek başına çalışıyor ama bir arada düşünüldüklerinde çok-sesli bir başka melodi inşa ediyorlar.
Filmin Antalya Film Festivali’ndeki Dünya galası sonrasında Gizem ve Alkan Avcıoğlu’nun katılımıyla gerçekleştirilen söyleşide moderasyonu ben yaptım. O günkü tespit ve karşılaştırmamı burada tekrar paylaşayım: Yönetmen Panos Cosmatos’un iki uzun metrajı var, ilki Beyond the Black Rainbow (Kara Gökkuşağının Ötesi, 2010), ikincisi Mandy (2018). Cosmatos’a neden birbirine taban tabana zıt iki hikâye peş peşe geldi diye soruyorlar, aşağı yukarı şöyle cevap veriyor. “Annemi kaybedince bunalıma girdim, çeşitli haplar kullandım, yeme bozukluğu yaşadım, obezite baş gösterdi. Sosyal anksiyete başladı. Evden hiç çıkmıyor, insanlarla mümkün olduğunca az muhatap oluyordum. Bu süreçte Beyond the Black Rainbow senaryosu ortaya çıktı. Sonra sıkıntılı günleri atlatmaya başladım, İçedönüklüğümün yerini dışadönüklük almaya başladı, bu süreçte Mandy senaryosu ortaya çıktı. Aslında bunlar birbirinden tümüyle ayrı iki film değil. Ben ilk filmimi nefes alıp oksijeni içimde tutmaya, ikincisini o nefesi vermeye benzetiyorum.”
Avcıoğlu çiftinin ortaklaşa yazdığı Uyuyan Kadın ve Gerçek Ötesi’nin de bu tarz bir ilişkisi var bence. Uyuyan Kadın daha içedönük, otobiyografik öğeler taşıyan bir film (soluk alma), bu nedenle yer yer bastırılmış duyguları ifşa ediyor (bilhassa ilk 16 dakikada). Gerçek Ötesi ise Mandy gibi öfkeyi dışarıya yöneltip hem nala hem mıha vuran bir film (soluk verme). Gerçek Ötesi’nin sistemle ciddi bir meselesi var ve bunu müthiş bir kurguyla, âdeta zincirlerinden boşanırcasına yapıyor. Uyuyan Kadın ise usul usul ilerleyen bir eleştiriye yöneliyor, kurgusu da bu tercihe uygun tasarlanmış. Dingin bir rüyayı andıran akışı sahip. Bu arada Antalya Film Festivali’ndeki söyleşi sırasında Cosmatos’un Mandy (2018) filminin Türkiye dağıtımını vaktizamanında Avcıoğlu çiftinin yaptığını öğrendim.
Yerli yönetmenlerimiz özgün filmler ortaya koymakta zorlanınca Uyuyan Kadın gibi filmlerin kıymeti artıyor, açıkçası şu sıralar hangi eleştirmen ve akademisyen ortamına girersem gireyim, konu bir şekilde bu filme geliyor. Gerek biçim gerekse içerik açısından Uyuyan Kadın’ı yerenler az değil ama duyduğum eleştirilerin çoğuna katılmıyorum. Fakat Antalya Film Festivali sırasında sohbet ettiğim bir sinema yazarı ile daha sonra İstanbul’da bir kongre sırasında sohbet ettiğim bir akademisyenin (ikisi de kadın bu arada) ortak bir eleştirisinde haklılık payı var, bunu yazmam lazım. Arkadaşlarım diyorlar ki bir kadının yönettiği ve farklı yaşlardaki kadın karakterleri (sinema öğrencisi, serbest meslek sahibi, bankacı, felsefe lisans öğrencisi, pazarlama yöneticisi, serbest meslek çalışanı, yazılım mühendisi, avukat, içerik üreticisi…) merkeze alan kapsamlı bir anlatı için atıflarda/göndermelerde çok az kadın yazar ve yönetmen var. Doğru, jenerikte sinemasal referans olarak sadece Chantal Akerman ve Sofia Coppola belirtilmiş (ben bir de Agnes Varda göndermesi yakaladım gibi ama emin olamıyorum), halbuki 14 erkek yönetmen var. Tabii bunun bir nedeni, Uyuyan Kadın’a estetik açıdan ilham veren modern sinemanın kuruluş yıllarında (1960’lar) kadın yönetmen ağırlığının bir hayli düşük olması olabilir. Son 50 yılda postmodernist dönemi çözümleyen, bireysel buhranı mesele edinen ve yaklaşmakta olan tehlikeyi önceden haber veren kadın yazarlar konusunda bilgim az; filmin senaryosundaki felsefi ve sosyolojik referanslar konusunda yorum yapamıyorum ama yanılmıyorsam jenerikte atıfta bulunulduğu belirtilen hiç kadın yok. Bu eleştiriyi haklı bulduğumu not düşeyim.
Gerçek Ötesi (2025) ve Uyuyan Kadın (2026) gibi uzun metrajlar yapay zekâyı, sanatçıyı çeşitli mahfillerin, ekonomik ve politik güç merkezlerinin baskısından kurtarma potansiyeli taşıyan bir araç olarak göstermeleri bakımından bile önemli. Umarım sinematografik açıdan bu denli güçlü yapay zekâ filmleri gelmeye devam eder. Şimdilik çoğu seyirci, sinemacı ve festival yönetimi bu tip filmlere karşı mesafeli hatta bir miktar tepkili, bunu anlıyorum ama biçim ve içeriğine büyük emek verilmiş kalburüstü yapay zekâ filmlerinin giderek önyargıları yerle bir edeceğini ve anaakım sinemanın merkezine doğru yol alacağını görmemek için kör olmak lazım. Gizem ve Alkan Avcıoğlu’nun filmleri zamanla bu yolda öncü eserler olarak anılacaklardır. İki filmi de yakaladığınız sinemada, festivalde, platformda seyretmenizi tavsiye ederim, perdede etkisi katmerlenen kaliteli filmler bunlar. Şimdiden iyi seyirler…