Son Altın Portakal’da izlediğim ve salondan çıkmamak için kendimle epey pazarlık ettiğim Artakalan, 20 Kasım itibarıyla vizyonda. Festival notlarımın arasında bekleyen bu yazıyı da vizyon münasebetiyle yazayım dedim.
Filmden çıktığımda kafamda tek bir cümle dönüp duruyordu: “Türk sinemasından artakalan” dediğimiz şey herhalde bu! Uzaklara bakan karakterler, sekiz yüz bininci kez izlediğimiz baba-oğul çatışması, bitmek bilmeyen bir yol ve sonunda elde kalan koca bir hiçlik. Bu filmde sinema adına kurulmuş tek bir cümle yok. Daha acısı, doğru kurulmuş bir cümlesi de yok.
Artakalan’da bir şairin kelimelerle kurduğu evin yıkılışını izleyeceğimi sanmıştım. Yazamamak, bir zamanlar kendini rahatça ifade ettiği yerde artık sesini duyamamak nasıl bir şey, onu hissetmek istemiştim. Bir insanın mesleğinden önce kendisiyle bağını kaybetmesi anlatmaya değer bir mesele. Bunun için büyük olaylara, bağırış çağırışa da gerek yok aslında.
Film ise Elif’in şair olduğunu bize söylemekle yetiniyor sanki. Yaratıcı bir tıkanıklık yaşadığını biliyorum ama o tıkanıklığı onunla birlikte yaşadığımı hiç hissetmedim. Kalemini bırakmış bir kadının boşluğu, o boşluğun gündelik hayata sızması, insanın kendi yeteneğine bile yabancılaşması… Hiçbirinin ağırlığı bana geçmiyor. Karakterin uzak bakışlarına bakıp içinden bir şey geçmesini bekliyorum. Bir süre sonra salonda bekleyen bir tek ben kalıyorum galiba.
Birhan Keskin’in dizeleri de bu mesafeyi kapatmaya yetmiyor. Şiiri duyuyorum ama o şiirin Elif’in içinde neye dönüştüğünü göremiyorum. Film şiiri hissettirmek yerine tekrar etmeyi seçmiş. Oysa bir şairin kelimelerini sinemaya taşıyorsanız, o kelimelerin ağırlığını kaldıracak bir görüntü ve duygu düzeni de kurmanız gerekir. Burada dizeler kendi başına çalışıyor, film de kenarda durup onları izliyor. Elif’in söyleyemediklerini dizeler tamamlasın istiyoruz, tamam da önce Elif’le aramızda tamamlanacak bir bağ kurulmuş olması lazım!
Film başlarken perdede art arda dizilen destekleyici fonları görünce Yeşim Ustaoğlu’nun, hikâyeye hizmet etsin etmesin, bütün notalara basacağını anlamıştım. Öyle de oldu. Göç, mülteciler, baraj sularının altında kalan köyler, kadınlık, yalnızlık… Başvuru formundaki kutucuklar tek tek işaretleniyor. San Sebastián’dan Antalya’ya uzanan festival yolculuğunun pasaportu da herhalde bu kutucuklar. (Fon başvurusu yazmış olan bilir, o kutucuklar boş kalmaya gelmez!)
Yan karakterler filme girip tek bir cümleyle görevini yapıyor, sonra çekip gidiyor. Mültecileri taşıyan kadın şoförün “İki çocuğum vardı, biri kız biri erkek. Şimdi iki kız oldu” cümlesi gibi. Ağır bir cümle, çarpıcı da ama filmin içinde tutunacak bir yer bulamıyor. Bu yan karakterlerin hiçbirinin hikâyede gerçek bir yeri yok, yoldaki karaktere bir şey kattıkları da söylenemez. O zaten kendi umursamazlığı içinde savrulup giden biri. Dünya ona çarpıp geçiyor, o kılını kıpırdatmıyor.
Bir yol filminde karşılaşılan herkesin ana karaktere hayat dersi vermesini beklemiyorum. Öyle bir film de çekilmez zaten, kişisel gelişim semineri olur! Bir karşılaşma insanı daha da kararsız bırakabilir, öfkelendirebilir, hatta yanlış bir fikrine daha sıkı sarılmasına yol açabilir. Yeter ki o karşılaşmanın olmasıyla olmaması arasında bir fark olsun. Artakalan’ın yan hikâyelerinde bu farkı aradım, bulamadım. Hepsini çıkarıp atsanız yol yine aynı yol, Elif yine aynı Elif.
Mehmet’in babasıyla ilişkisine geldiğimizde ise sinemamızın pek sevdiği o tanıdık odaya giriyoruz. Yine geçmişin yükünü sırtlamış bir erkek, yine baba meselesi. Bu çatışmanın artık anlatılamayacağını söylemiyorum. Söylüyorum diye sevinen babalar hemen rahatlamasın! Ama aynı çatışmayı yeniden anlatacaksanız onu yeniden görmüş olmanız gerekir. Burada karşıma çıkan, çoktan bildiğim bir duygunun benden bir kez daha istenmesi. Filmin kuramadığı yakınlığı, daha önce izlediğim filmlerden ödünç alıp getirmem bekleniyor.
Üstelik Elif’in yazamama hâliyle açılan hikâye, Mehmet’in hesaplaşmasını da yolda karşılaşılan hayatları da bir türlü kendi içinde eritemiyor. Başı bir filmden, sonu başka bir filmden kalmış gibi. Bir hikâye elbette yön değiştirebilir, bir kadının arayışı bütün ailesini etkileyebilir. Ama bunun için parçaların birbirine dokunması, birbirini değiştirmesi lazım. Burada parçalar yan yana dizilmiş, öylece duruyor. Kurgu bizi birinden ötekine taşıyor, aradaki duygusal mesafe ise olduğu yerde kalıyor.
Ritim sorunu da tam burada başlıyor. Derdim filmin yavaşlığıyla değil. Yavaş akan bir filmde küçücük bir hareketi kaçırmamak için nefesinizi tuttuğunuz olur. Artakalan’da ise sahnelerin neyi biriktirdiğini, bekleyişin neyi ağırlaştırdığını anlayamadım. Bir sahne bitiyor, yenisi başlıyor, ben hâlâ bir öncekinin orada ne aradığını düşünürken bir başkasına geçmişiz bile. Süre akıyor, film yerinde sayıyor. Böyle olunca da seyircinin sıkılmasıyla karakterin sıkışmışlığını hissetmesi arasındaki fark ortadan kalkıyor.
Niye izletiyorsun bunu bize? Bu soruyu kabalık olsun diye sormuyorum, bir yönetmenin kendisine sorması gereken en temel sorulardan biri bu. Anlatmak istediğin bir şey olabilir, hayatında çok önemli bir yer de tutuyor olabilir. Ama bende bir karşılığı yoksa, senin için ne kadar önemli olduğunu bilmem aramızdaki boşluğu doldurmuyor. Sen anlatmak zorundasın diye seyirci de buna katlanmak zorunda mı?
Elif’in ne amacını anlayabildim ne de nereye yürüdüğünü. Yönünü kaybetmiş bir insanı anlatan bir filmden bana adres tarif etmesini beklemiyorum elbette. Kaybolmuşluğuna ortak olmak istiyorum. İçinde küçücük bir umut kaldıysa onu görebileyim, hiçbir şey kalmadıysa o hiçliğin ağırlığını hissedeyim. Artakalan bunların hiçbirini bana yaşatamadı. Kendi meselesinin önemine o kadar güvenmiş ki, benim de salona baştan ikna olmuş olarak girmemi bekliyor.
Salondan çıktığımda aklımda ne Elif’in kelimeleri vardı ne Mehmet’in babası ne de yolun sonunda varılan yer. Bir tek Birhan Keskin’in şiirleri vardı. Eve gidip onları okumak istedim. Filmden bana artakalan buydu. Onun için de filme ihtiyacım yoktu açıkçası.
