Thomas Anstey Guthrie’nin İngiltere’de çok sevilmiş Vice Versa adlı romanı, sinemada beden değiştirme motifinin ilk kullanıldığı filmlerden biri olan 1916 tarihli yapım başta olmak üzere bir düzineden fazla kez uyarlanmıştır. Çok sevilmesi eskimeyen bir konudan bahsetmesine yorulabilir. Yaşlı korkuları içeren beden değiştirme filmlerinde bu yapımların kuşak farkından doğan çatışmaları da içerdiğini görmüştük, Vice Versa da konusunu baba-oğul çatışması üzerine kuran bir hikaye anlatır.
Hikayede yatılı okula dönmek istemeyen oğluyla onu ikna etmeye uğraşan babası karşı karşıya gelir. Baba, oğlunun nankörlüğünden dem vurarak kendisinin onun yerinde olup okula gidebilmek için her şeyi verebileceğini söyler. Hindistan’dan getirdiği sihirli taş bir anda onun dileğini gerçekleştirir, bedeni oğlunun bedenine dönüşür. Oğlu da babasının bedenindedir ve onu zorla yatılı okula gönderecek olan baba gibi o da babasını gönderir okula.
Baba oğlunun çektiği çilelere, baskıcı eğitime, sürekli onu döven arkadaşlara tanık olunca artık onun neden okula gitmek istemediğini kavramıştır. Vice Versa sinemada ebeveyn-çocuk arasında yaşanan beden değiştirme hikayeleri için bir şablon oluşturdu ve sonraki yapımlarda az veya çok değişiklik yapılsa da temelde aynı hikayenin versiyonları olarak görülebilirler.
KUŞAK ÇATIŞMASINA EMPATİ ŞOKU
Vice Versa’nın ilk ABD uyarlaması Like Father Like Son (1987) filminde ne çocuk büyük olmayı diler ne de baba çocuk olmayı över. Oğlunun derslerde başarılı olması için baskı uygulayan baba da gençliğini yaşamak isteyen oğlu da yaşlarından ve konumlarından son derece memnundur. Değişim yaşadıktan sonra aralarındaki sorunların belirginliği görünür olur ve birbirini anlama anlatısı süreç içinde gelişir. Vice Versa romanının tam adı “Babalar İçin Bir Ders”tir ve İngiliz uyarlamalarında baba ve oğlu arasında karşılıklı anlayış gelişse de asıl değişen babadır. Burada ise eşit bir anlayış ve gelişim vardır.
Ertesi yılki ikinci Amerikan uyarlaması Vice Versa (1988) konuyu aynı bakış açısıyla ama daha doyurucu sahnelerle verebilmişti. Birbirlerinin yaşamına özenmeyip küçümseyen iki tarafa zorla empati kurdurulur ve sonuç alınır. Şablonu değiştirmeden kullanan Christmas Trade (2015) baba oğlun “keşke benim yerimde olsaydın da görseydin” şeklindeki karşılıklı dileklerinin sonucudur. Beden değiştirme ardından baba hem çocuk olmanın keyfini sürer hem de okuldaki başarısıyla oğlunun imajını tazeler. Çocuk da büyük olup her istediğini alabilmenin mutluluğunu yaşayıp işte babası için iyi bir anlaşmanın yapılmasını sağlar.
Bu yapımlarda, “çocuk düşleri” bölümündeki yetişkin-çocuk işbirliğinden farklı olarak, ebeveynle çocuk arasındaki değişimin çoğu zaman karşılıklı fayda ve anlayış üzerinden kurulduğunu görürüz.
Baba-oğul beden değiştirme motifinin Uzak Doğudaki temsilcileri daha renkli olmakla birlikte yine aynı formülü kullanırlar. Japon yapımı mini dizi Tamiou’da (2015) hırslı bir politikacı ile onun dünyasından uzak durmaya çalışarak bir restoranda garsonluk yapan oğlu beden değiştirirler. Politikacı henüz başbakan olmuş ve zorlu muhalefete karşı stratejiler geliştirme uğraşındayken durduk yere gerçekleşen değişimle afallar.
İlişkileri kopuk, bambaşka dünyalara aittirler. Küçük dünyasında sevdiği kıza açılamayan genç şimdi başbakan olmak, baba da oğlunun bedeninde onun gibi davranmak zorundadır artık. Çocuğun babasının bedeninde samimiyetiyle başarı kazanması, babanın da çocuğun bedeninde cesareti ile hayranlık uyandırması gibi olaylarla, eksiklerini tamamlar ve birbirlerine daha çok saygı duyup bağlarını güçlendirirler. Daha da önemlisi iktidardaki baba ile bağlarını kopardığı çocuğu arasındaki ilişki toplum ve gelecek nesiller için de bir umuttur artık.
Who’s Your Daddy? (2023) adlı Çin dizisinde beden değişimi baba-oğul arasında değil, baba ile oğlun sıra arkadaşı arasında gerçekleşir. Baba ve oğul birbirleriyle beden değiştirmese de baba onunla yaşıt hale geldiğinde aynı anlatıma ulaşılır. Babanın, varlığından habersiz olduğu oğlunu tanıması ve ilişkilerinin güçlenmesi iktidar figürünün, sorumluluğundakilerin varlığını tanıyıp benimsemesi gibi görülebilir.
Baba-oğul beden değiştirme filmleri Vice Versa’dan başlayarak aslında birbirlerini yeterince tanımayan ve anlamayan ebeveyn-evlat ilişkisi üzerinden, bağları kopmuş yönetim ve toplum ilişkisini düşündürür. Beden değişimiyle aralarındaki güç ilişkisi de yeniden kurulur.
Vice Versa’daki fikri kullanan, ABD’de popüler olmuş bir çocuk kitabından uyarlanan Freaky Friday (1976) bir başka kural koyucu yapımdır. Bu kez bir anne-kızın beden değiştirdikleri Freaky Friday, Jodie Foster’ın erken başrollerinden birini içerir. İyi geçinemeyen anne ve kız “keşke senin yerinde olsaydım” diye aynı anda dilekte bulunur ve beden değiştirirler.
Birbirlerinin hayatını deneyimleyerek, yaşadıklarını daha iyi anlarlar. Olumlu şeyler de yaşayarak birbirlerini değiştirip geliştirirler. Freaky Friday Jamie Lee Curtis’in başrolde olduğu 2003’teki çok sevilmiş uyarlamasıyla birlikte daha pek çok kez yapılmış ve belki Vice Versa’dan daha fazla esinlenilmiş bir filmdir. Hatta Amerikan Vice Versa uyarlamaları olan Like Father Like Son ve Vice Versa gibi filmler bile karşılıklı ve eşit gelişim yapısından etkilenmiş ve İngiliz uyarlamalarından ayrılmalarını sağlamıştır.
Big Meg, Little Meg (2000) adlı gençlik dizisi, Almanya’dan Zwei Vom Blitz Getroffen (2000) ve Fransız filmi Moi A Ton Age! (2012), Freaky Friday uyarlamaları olarak iktidar ve toplum arasındaki simbiyotik ilişkiye işaret eden yorumlara açık yapımlardır. Kuşaklar arası çatışma genel çatısı altında ebeveyn-çocuk ilişkilerindeki farklı sorunlara da değinir; anlaşılmama, ergenlik dönemi, ilgisizlik, anne-baba çatışmasının etkileri, ekonomik düzey, boşanmış ebeveynler gibi çeşitli konular üzerinde dururlar. Bu filmleri, kuşakların yeniden birbirini tanıması kadar, otorite ile toplum arasındaki kopuşun giderilmesine ilişkin alegoriler olarak da görebiliriz.
BİRBİRİNİ ÜRETEN EBEVEYN-ÇOCUK
Anne ve kızın giderek birbirlerini anlamaları ve barışmaları teması, ikisinin kendi yaşamlarında başka değişimlerin de yaşandığı bir hikaye içerir ve karşılıklı bir iyileşme ve gelişme aşaması gösterilir.
Güney Kore dizisi Life, Her (2021) anne-kız arasında birbirlerini hor görme ve memnuniyetsizliklerle dolu çatışmaların beden değişimiyle düzelmesi üzerine nitelikli bir örnektir. Ama bu konuda Japon dizisi Konya wa Kokoro Dake Daite (2014) en öne çıkan yapım olarak gösterilebilir. 47 yaşında bir anne boşandığı kocasından ve kızından uzakta yalnız yaşamaktadır. Aşkı yeniden bulmak ister ama geçkin yaşını dert etmektedir. Hep uzak oldukları kızıyla birlikte yaşamak zorunda kaldıklarında birbirini 12 yıldır görmemiş olan anne ve kız beden değiştirirler. Böylece birbirlerinin yaşamlarını, arkadaşlarını, ilişkilerini, aşklarını hızlıca tanırlar.
Sonda ise kendi bedenlerine dönüş gerçekleşmez. Kız 17 yaşındaki bedenine yeniden kavuşabilecekken annesi için yaşamının 30 yılını feda ederek onun bedeninde kalır ve annesinin yeniden genç kız olarak yaşamına baştan başlayabilmesini sağlar. Kızın bedenindeki anne, onun fedakarlığından habersiz hep hayalini kurduğu ama eski bedenindeyken gerçekleşmeyen eğitimi almaya karar verir.
Anne-kız beden değişimi, birbirleri haline gelen ebeveyn ve çocuk hikayesinde kendilerini ve birbirlerini yeniden keşfettikleri bir anlatım da sunduğu için yalnızca karşı tarafı anlama öykülerinden ibaret değildirler. Anne, kızının yaşamı kadar kendini de yeniden tanır ve tanımlar. İki tarafın da değişimleri bu yeniden tanımlama ve bundan sonraki yaşamlarını yeniden inşa etmeyi içerir.
Yalnızca bir anne-kız beden değişimi hikayesinde kullanılabilecek bir konuya yer veren tür karması Detention (2011) birbirlerini yeniden yaratan ebeveyn-çocuk ilişkisi üzerine güçlü yapımlardan biridir. Anne ve kız beden değiştirmeye karar verirler ama zamanda yolculuk da içerir bu değiş tokuş. 2011 yılından 1992’ye giden kız, annesinin o zamanki bedenine girer. Hem yeni bedeninden memnun kalır hem de 90’lı yıllardan. Yıllar içinde büyür, hamile kalır ve kendisini doğurur. 2011’de gördüğümüz annesinin aslında kendisi olduğunu anlarız. Kimlik ve toplumsal roller anlamında birbirini üretme, biyolojik olarak da desteklenir hikayede.
Birbirleri haline gelip değişerek bedenlerini sahiplenen anne-kız böylece birbirlerini yeniden oluşturdukları, besledikleri, destekledikleri bir ilişki içinde ideal bir otorite-halk örneğine dönüşürler.
BASKICI EBEVEYN İLE ÇOCUK MÜHENDİSLİĞİ
Uzak Doğu sinemasında anne-kız beden değişimi fikri karşılığını fazlasıyla buldu ve özellikle 2020’den itibaren nitelikli örnekler görülmeye başladı. Daha öncesinde Japonya’dan bir anne figürü olarak yobaz kadın öğretmen ile kız öğrencisi arasındaki değişimi anlatan Giving a Bunch of Flowers to Old Woman Yamada (1990) ve ünlü anne ile onun mesleğinden nefret eden kızını anlatan mini dizi Change! (1998) ilk örneklerden sayılabilir. Anne kızın erkeklerle ilişkilerinden doğan çatışmalar üzerine kurulu The Temptation Came at a Stormy Night (2016) filmi, Tayland’dan kuşak ve ailevi sorunlar üzerine kurulu, tutucu teyze ve özgürlüğüne düşkün yeğeninin kültürel çatışmalarına yer veren dizi film Khun Yay Sai Diew (2007) baskıcı otorite anlatımları içerirler.
Son yıllarda Çin’den çıkan örneklerde; kuşaklar arasındaki düzen ve disiplin anlayışı, özgürlük fikrine bakış açıları, gençlerin yetiştirilme süreci için belirlenmiş kalıplar üzerine farklı düşünceler Batı sinemasından daha şiddetli çarpıştırılır.
My Mother Is Not a College Student (2020) filminde ailesi üniversiteye göndermediği için okuyamayan, çalışkan ve disiplinli Qin Yu Mei, yıllar sonra kızını kendisi gibi çalışkan olması için zorlamaktadır. Geçirdikleri kazadan sonra anne kızının bedeninde uyanır. Kızı ise annesinin bedeninde komadadır. Qin Yu Mei, kızının derslerindeki başarısızlığını öğrenerek onun bedeninde okula gitmeye başlar böylece notlarını düzeltmek için uğraşacaktır.
Kızının ondan gizleyerek bir dans grubuna katılmış olduğunu öğrenir ve kızar buna. Derslerine çalışıp üniversite sınavına hazırlanması gerekirken böyle şeylerle uğraşması üstelik erkek arkadaşı da olması hiç hoşuna gitmez. Okulda inekliğiyle hemen dikkat çeker, saldırgan ve bilgisiyle diğer öğrencileri ezen tavırlarıyla nefret toplar. Tam bir gençliğini unutmuş ebeveyn gibi davranır.
Kızının günlüğünü bulup okuyunca ise onun, annesinin istediği gibi derslerine tam çalışmadığı ve başka şeyleri sevdiği için suçluluk duymakta olduğunu anlar. Üstelik komadan çıkmaması için bir neden kalmamışken uyanmaması bilinç altında uyanmak istememesine bağlanır doktorlar tarafından. Anne, kızını kendi gerçekleştiremediği hayali gerçekleştirsin diye zorlamanın yanlışlığını anlar ve onun kendi istekleri için mücadele etmesine ve arkadaş seçimlerine saygı duymayı öğrenir.
Anne-kız beden değiştirme hikayelerinin bazılarında annenin otoritesi, kızının eğitimi, ilişkileri ve geleceği üzerinde yoğun bir denetim kurar. Bunlar anneliğin koruyuculuk rolünün nasıl baskıcı bir otoriteye dönüşebildiğini de sorgulatır. Ebeveynin otoritesini koruma çabası ile çocuğun bireyselleşme savaşı gerilimin odak noktasıdır.
Çin yapımı Irresistible Love (2020) dizisinde anne kızına kimle sevgili olabileceğiyle ilgili baskı kuran ve giyim kuşamına karışan biridir. Beden değiş tokuşu yaşandığında kızına haber vermeden erkek arkadaşından ayrılır ve onun için daha uygun bir aday olarak düşündüğü biriyle ilişki kurmaya kalkar.
Annenin kızının yaşamını saldırgan bir yaklaşımla baştan dizayn etmeye kalkması, ebeveyn-çocuk beden değiş tokuşuyla çocuğa müdahalenin en sert halidir. Baskıcı otorite burada daha da hoyratlaşarak sahiplik ve yetki gerekçesiyle uyumsuz, asi ve başkaldıran bireyin yaşamını parçalar ve yeniden baş eğen olarak bir araya getirmeye uğraşır.
AİLE OLMANIN ANLAMI
Ebeveyn ve çocuk arasındaki beden değiştirme öykülerinde baba-oğul ile anne-kız, aynı cinsiyette olmalarından ötürü doğal bir kombinasyon olarak görülür. Örneğin anne-oğul beden değişimi yok denecek kadar azdır. Buna karşın beden değiştirme filmlerinde baba-kız değişimi Uzak Doğu’da özellikle Japonya’da karşımıza çıkar.
Papa ga Watashi de Watashi ga Papa de (1989) mini dizisi ilklerden olmak üzere 2006 tarihli aynı adlı romandan uyarlanan Seven Days of a Daddy and a Daughter (2007) baba-kız beden değiştirme hikayeleri için mihenk taşıdır. Bu mini dizi çok sevilince, 2022’de bir yeniden uyarlaması ve Güney Kore’de Daddy You, Daughter Me (Abbaneun Ddal, 2017) ve Vietnam’da Daddy Issues (Hon Papa Da Con Gai, 2018) adıyla film uyarlamaları çekildi. Çin’den My Fair Dad (Yaotiao Lao Die, 2021) filmi de Freaky Friday tarzına da yakın olan bir baba-kız beden değiştirme filmidir.
Burada da baba-kız ilişkisi kötüdür hatta diğerleriyle karşılaştırıldığında aralarında ilişki bile yoktur denebilir. Kız babasını hiç sevmez ve iki yıldır onunla konuşmamaktadır. Annenin baskın olduğu anne-kız ilişkisi, baba-kız beden değişim hikayelerinde tersine döner. Baba otoritesi yıkılmıştır ve bu durum kızının ona olan saygısını ortadan kaldırmış gibidir.
Beden değişimi ardından ikisinin de yaşamlarındaki sorunlara çözümler üretme ve birbirlerini yüceltme anlatımları Vice Versa’dan beri süregelen bir tema olarak aynı şekilde kullanılır. Beden değişimiyle baba-kız ilişkisinin düzelmesi asıl olarak babanın ailedeki saygınlığını ve otoritesini geri verir. Çocuğun öncelikli olduğu veya eşit değişimler yaşanan anlatıda teraziyi ebeveyn tarafına eşitler.
One on One dizisinin Manic Monday (2004) bölümü gibi tek tük örnekler dışında Batı’da baba-kız beden değişimi hikayelerinin pek görülmemesi, farklı cinsiyetteki aile üyeleri arasında beden değişiminin yaratabileceği seyirci rahatsızlığıyla ilişkili olabilir. Bu konuda Batı ve Uzak Doğu’yu karşılaştıran spesifik bir çalışma yok ama özellikle Amerikalı psikiyatrist Fred Rothbaum’un karşılaştırmayı aile arası ilişkiler üzerinden yaptığı çalışmalarda Batı’da baba-kız ilişkisinde bireysel özgürlük ve özel alana daha çok önem verildiği, Uzak Doğu’da ise babanın gözetme ve yakın ilişkiyi daha uzun süre sürdürdüğü açık şekilde görülüyor.
Seven Days of a Daddy and a Daughter dizisinde büyükannenin 16 yaşındaki kıza araları düzelsin diye “hadi eskiden olduğu gibi babanla banyo yap” demesi ve bunu bir tek kızın yadırgaması, kendi bedenine geçen babasının onun cinsel organlarına bakmasını engellemeye uğraşması, kızı bedenindeki babanın okulda onun kız arkadaşlarına sarılınca etkilenmesi gibi daha pek çok sahneler mahremiyet ve cinsiyet sınırlarını komedi malzemesi haline getirir. Batı yapımlarında ise baba-kız değişimi görülmediği gibi benzer durumlar daha örtük geçilir ya da komedi, mahremiyetin ayrıntılarına girmeden kurulur.
Rus beden değiştirme filmi serisinden Love-Carrot 2’da (Lyubov 2 Morkov, 2008), ikiz kardeşlerden erkek olan babayla, kız olan anneyle yer değiştirir. Love-Carrot 3’de (2011) bu kez anne büyükanneyle, baba da büyükbabayla beden değiştirir. ABD yapımı Family Switch (2023) de bir aile filmi olarak güvenli suları terk etmez, birbiriyle anlaşamayan ebeveyn ve çocukların birbirini anlaması anlatısı anne-kız ve baba-oğul arasındaki beden değiştirmeyle yapılır.
Ailelerin çocukların istek ve eğilimlerine önem vermeyip başka şeylere zorlamanın yanlışlığını görmesi, çocukların da anne-babalarının onlar için yaptığı fedakarlıkları ve yaşadıkları zorlukları anlaması gibi klasik sorunlar kadın ve erkek olarak farklı eksenlerde işlenir. Fakat bu yaklaşım anlatım için çok sorunludur. Aileyi cinsiyetlerine göre ikiye ayırıp bölmek ebeveyn-çocuk veya aile arası uzlaşı fikrini anlamsızlaştırır, kızı babadan, oğlu anneden uzaklaştırır.
Kadınlı erkekli kalabalık ailedeki birbiriyle karman çorman bir beden değiştirme öyküsüne yer veren Fransız filmi Family Swap (Le Sens de la Famille, 2020) farklı cinsiyetteki aile bireylerini birbirleriyle değiştirmekten çekinmez. Ailedeki birden fazla veya toplu beden değiştirme hikayelerinin amacı yalnızca ailedeki iki kişi arasındaki sorundan ziyade tüm aileyi ilgilendiren sorunların çözümü üzerine olduğu için zaten seyircinin de pek cinsiyet karmaşası üzerinde durması gerekmez.
Parçalanmak üzere olan üç çocuklu bir aileyi anlatan Le Sens de la Famille, tatilleri sırasında birbirleriyle topluca beden değiştirmeleri sonucu yaşanan bir maceradır. Kimin kim olduğunu akılda tutmanın seyircileri oldukça zorladığı bu değişim, aslında zaten bu değişimleri akılda tutmaya gerek olmadığına dair bir hikaye aktarmak içindir. Karı-koca arasındaki sorunlar ekseninde, tüm aile bunları ve yaşamlarındaki diğer eksiklikleri başka bedenler içinde anlar ve birbirlerine destek olurlar. Ve değişimler sürer, bir gün bir bedendeyken ertesi gün ailedeki başka birinin bedeninde uyanırlar. Böylece aile olmanın anlamı herkesin herkes olabilmesidir denir.
Beden değiştirme filmleri, aile içi çatışmayı sona erdirmenin hem birbiri olacak kadar yakınlaşma, hem birbirinin alanına saygı duymakla mümkün olduğunu göstererek toplumun huzursuzluğunu sona erdirecek uzlaşının en başta iletişim ve anlama çabası olduğunu aktarır. Bu uzlaşı sadece birbirinin neler yaşadıklarını görmekle gerçekleşmez, çatışılan toplumsal yapı veya grup ile bulundukları koşulları anlamaya çalışmak gerekir.
Ebeveyn-çocuk beden değiştirme hikayeleri giderek kuşaklar arasındaki barışın simgesine dönüşür. Bir zamanlar toplumun parçası olan ama yönetime geldikten sonra onunla bağını koparan otorite figürü, bu filmlerde kendi çocuğunun yaşamını deneyimleyerek yeniden hatırlar. Çocuk da yalnızca otoritenin karşısında duran biri olmaktan çıkar; onun sorumlulukları ve zor kararlarıyla sınanır. Böylece beden değiştirme, hem otoriteyi köklerine döndüren hem de toplumla ilişkisini sağlamlaştırmasını sağlayan karşılıklı bir sınavdır. Gerçek hayatta kolayca görülemeyen bu uzlaşı, beden değiştiren ebeveyn-çocuk filmlerinin gerçek kıldığı bir ütopyadır.